انقلاب اسلامی :: نماد مقاومت

نماد مقاومت

30 خرداد 1395

مینو خانی

31 خرداد روز شهادت دکتر مصطفی چمران است که در سال 1360 در مسیر دهلاویه- سوسنگرد بر اثر اصابت ترکش خمپاره به شهادت رسید. وی که در سال 1311 در تهران متولد شده بود، سیاست­مدار و بنیان­گذار ستاد جنگ‌های نامنظم برای مقابله با جنگ صدام علیه ایران بود. تاسیس انجمن اسلامی دانشجویان آمریکا و تشکیل سازمان امل با همکاری امام موسی صدر در لبنان، پیش از انقلاب اسلامی است. و با پیروزی انقلاب در ایران، پس از ۲۱ سال به وطن بازگشت و پس از آموزش نیروهای سپاه، به عنوان معاون نخست‌وزیری دولت موقت در امور انقلاب منصوب شد. بعد از موفقیت در آزادسازی پاوه، مسوولیت وزارت دفاع  به وی سپرده شد. از دیگر مسوولیت‌های او می‌توان به نمایندگی تهران در اولین دوره مجلس شورای اسلامی و نمایندگی امام خمینی(ره) در شورای عالی دفاع اشاره کرد. با شروع جنگ به اهواز رفت و ستاد جنگ‌های نامنظم را بنیان­گذاری کرد. از دیگر کارهای مهم وی، ایجاد هماهنگی بین نیروهای ارتش، سپاه و نیروهای داوطلب مردمی بود که در منطقه جنگی حضور داشتند. شهید دکتر چمران بر پرده‌های ناصر پلنگی یکی از پایه‌گذاران نقاشی انقلاب و دفاع مقدس ماندگار شده است.

پلنگی آموزش نقاشی را از 12 سالگی در همدان شروع کرد. اولین استاد وی، تقی حجاریان بود. سپس در سال 55 شاگرد اول رشته نقاشی در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران شد و تحت نظر اساتیدی همچون هانی­بال الخاص، محمدحسین حلیمی و جواد حمیدی (که ارتباط نزدیک دوستانه و هنری با او داشت)، قرار گرفت. مقطع کارشناسی ارشد را در دانشگاه تربیت مدرس (1368) گذراند و در حال حاضر (زمان تدوین این اثر) دانشجوی دوره دکترا در دانشگاه چمبرتون استرالیا است.

تجربیات و مراحل متفاوت زندگی در هر مقطع از زندگی هنرمند، در انتخاب موضوع برای خلق اثر هنری تاثیر می­گذارد. موضوع آثار پلنگی متاثر از فضای زندگی و تجربیات متفاوت اوست و به چندین دوره تقسیم می‌شود. دوره اول به فضای قبل از سال 1357 و تجربیات او در زادگاهش مربوط است، برای همین اغلب تصاویری از زندگی اجتماعی مردم است؛ روستاییان، کوچ کردن­هایشان و قهوه­خانه­های همدان. دوره دوم با شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران همراه است و اغلب طراحی­ها و آثار وی به حوادث دوران جنگ که به طور مستقیم در آن صحنه‌ها حضور داشته، مربوط است. حاصل این دوران بیش از پنج هزار طرح و چندین تابلوست: «الان که به طراحی­های آن دوره نگاه می­کنم، در خطوط، یک درد و دفاع و نگاه مظلومیت، غریبی، تنهایی، فریاد، مصیبت و خرابی می­بینم. یعنی شاید در سه، چهار هزار طراحی آن زمان، تماماً این روحیه دیده می­شود. در واقع یک حالت­گرایی که می­خواهد ظلمی را که اتفاق افتاده و واکنش مردم نسبت به آن را نشان دهد؛ زنانی که در بیمارستان هستند، مادری که بچه­اش را دفن می­کند یا گل پرپر می­کند، پیرمردی که فریاد می­کشد، سرباز یا رزمنده­ای که زخم­هایش را می­بندد و ... در آثار من نگاه اکسپرسیوی [نمایش درونی] دیده می­شود که از ذهن یک جوان 23 ساله دانشجوی سال دوم دانشکده هنرهای زیبا به این پدیده نگاه کرده است(1).

پلنگی این دو پرتره را در دو سال متفاوت و با فاصله زمانی 20 سال خلق کرده است. در اثر اول که در سال 1359 خلق شده، بر زمینه­ای سرخ رنگ تصویر دکتر چمران را که اسلحه بر دوش دارد و فشنگ بر سینه، تصویر کرده است. در سمت چپ تصویر، افرادی در همان زمینه سرخ رنگ جنازه­هایی در کفن سفید پیچیده را بر دوش حمل می­کنند. سفیدی کفن آنها به تاشی زرد و طلایی در زمینه سرخ رنگ تبدیل شده است. پشت سر چمران، رزمندگان مسلح به صف شده­اند. در گوشه سمت راست تصویر، رزمنده­ای تنها قرآن به دست نشسته است. تموج رنگ قرمز تاکیدی بر قدرت و صلابت سوژه است. پلنگی در تصویر دوم که در سال 1378 خلق شده، پرتره شهید چمران را میان تصاویری از شهدا ترسیم کرده است. پس­زمینه اثر، آبی است، رنگ لباس دکتر چمران سبز و تاش­های قرمز و نارنجی در میان اثر پراکنده است. علی‌رغم تصاویر معلق در فضا، سکون و سکوت بر این پرده غلبه دارد.

آنچه این دو اثر را حائز اهمیت می­کند، سوژه آن است. به عبارتی پلنگی بر یکی از مهمترین ویژگی‌های پرتره‌سازی در جهان که به تصویر کشیدن خصوصیات شخص است، تاکید کرده است. دکتر چمران در این دو اثر چنان نمایانده شده که در زندگی‌اش بوده است: نماد مقاومت، قدرت، ایستادگی، هوش و ذکاوت. وی همیشه کسی بوده است که به این صفت­ها معروف بوده است. در تابلوی اول، سرخی یک­دست پس­زمینه، انگار موجی از حماسه و خون است که دکتر چمران به عنوان پیش­قراول با لبخند آن را پشت سر گذاشته است. حضور سربازها، به ردیف یا نشسته جلوی سنگر، فضای جبهه و جنگ را تداعی می­کند. این اثر در زمانی ترسیم شده که دکتر چمران هنوز زنده بوده است. اما در تصویر دوم، وی در میان شهدا قرار گرفته است. یعنی زمانی که دکتر چمران شهید شده و به خیل شهدا پیوسته است.

پلنگی معتقد است پیام اثر هنری، پیام حقیقت است. هنرمند حقیقت را کشف و آن را بیان می­کند: «می­توان گفت که هنرمند به معنای واقعی عصاره یک فرهنگ است و توانسته میراث خاطره قومی خود را حفظ نماید و این میراث فرهنگی بشری را روی گرده­اش حمل کند و این بار سبکی نیست... نقاشی انقلاب جریانی با تحلیل ساختاری نیست، بلکه جریانی است با تحلیل مفهومی و محتوایی و مفهوم و محتوا به تناسب تحولات تاریخی درک می­شود، هرچند به لحاظ ساختاری همان تقسیم­بندی نقاشان معاصر ایران در آثارشان دیده می­شود. چون این نقاشان سیر کرده­اند و تجربه می­کنند تا ببینند که کدام شیوه و سبک و کدام مکتب می­تواند عاشورا را به بهترین شکل به تصویر بکشد و بتواند مفاهیم عرفانی همچون موضوع شهادت، معرفت، ایثار، مقاومت، غیرت و مفاهیم مجرد و معنوی مثل ازل، عشق، شور و حماسه را بیان کند(2).

 

پی‌نوشت:

  1. در گفت‌وگو با خانم خانی.
  2. پلنگی، ناصر، «بوی خون و خاکستر»، خیال شرقی، دفتر چهارم، تهران، فرهنگستان هنر، 1387، صص 400-419.


 
تعداد بازدید: 439


نظر شما

 
نام:
ایمیل:
نظر:
تصویر امنیتی: