مقالات

عصر رضاشاه دراسناد وزارت امور خارجه آمريکا

عصر رضاشاه دراسناد وزارت امور خارجه آمريکا فاصلة زماني سال‌هاي 1921 تا 1941 در تاريخ ايران بيشتر به يک خلأ مي‌ماند. برغم کتاب‌هاي تاريخي متعددي که نوشته شده است، اطلاعات بسيار ناچيزي از اين دوره در دست است. قحطي اسناد و مدارک تاريخي را مي‌توان از انتشار فقط يک جلد مدارک مربوط به رضا شاه در اين دوره، که در سال 1999 در تهران انتشار يافت، کاملاً دريافت. به چندين دليل روشن، مدارک مستندِ بسيار اندکي در ارتباط با اين دوره وجود دارد. نخست...

نامه‌اي از سفير كبير ايران در عراق

نامه‌اي از سفير كبير ايران در عراق آقاي باقر كاظمي از ديپلمات‌هاي عصر پهلوي كه در دوران كابينه محمد مصدق مدتي سمت وزارت امور خارجه و معاونت نخست وزيري را بر عهده داشت، در سال‌هاي حكومت رضاخان چندي سفير كبير ايران در عراق بود. او در تاريخ 12 فروردين 1312 از عراق نامه‌اي براي محمدعلي فروغي كه در آن زمان وزير امور خارجه ايران بود نوشت و ضمن شرح بعضي مسائل از ظلم و ستم و تعدي نظاميان و مأموران امنيه ايران در مناطق مرزي نزد وي گلايه...

مطبوعاتچي هاي عصر پهلوي

مطبوعاتچي هاي عصر پهلوي حضرت امام خميني (قدس سره) در بيان مشكلات رژيم پهلوي و سياست‌هاي آن حكومت در قبال مطبوعات ، فرازهاي روشنگري داشته‌اند. در قسمتي از اين بيانات مي‌فرمايند: « ما يكي از گرفتاريهاي بزرگمان در زمان طاغوت، گرفتاري به دست مطبوعات بود. طاغوت مهره‌هايي كه در خدمت او بودند و در خدمت اجانب، انتخاب مي‌كرد و زبده‌هاي آنها را انتخاب مي‌كرد براي ادارة مطبوعات و براي تبليغات به ضد اسلام و به ضد كشور، لكن با آب و رنگ...

رسوايى دلارهاى تبليغاتى گروه رجوي

رسوايى دلارهاى تبليغاتى گروه رجوي در 8 سپتامبر 1997 در يك نشريه چاپ آمريكا جريان يك افتضاح مالى، مربوط به كمك‏هاى مالى مجاهدين خلق به گروه خاصى از نمايندگان كنگره و كانون فعاليت‏هاى دموكراتيك مجلس سنا، افشا گرديد و واكنش‏هايى را برانگيخت. ماجرا از اين قرار بود كه طبق اطلاعات موجود در كميسيون انتخاباتى فدرال، كمك‏هاى مالى مزبور كه بيش از 204 هزار دلار بود، طى يك دوره 3 تا 5 سال، از آوريل سال 1993 تا نوامبر سال 1996، به چند نفر از...

منوچهر آزمون ، از عضويت در حزب توده تا پذيرش وزارت

منوچهر آزمون ، از عضويت در حزب توده تا پذيرش وزارت منوچهر آزمون در سال 1309 در تهران به دنيا آمد. والدين او، ابوالقاسم آزمون ‌، كارمند وزارت دارايي و سپس ساواك‌، و عصمت نبوي نوري بودند. او از طرف مادر با خانواده آيت‌الله عبدالنبي نبوي نوري خويشاوندي داشت‌ و از اين رو، بعدها در مواردي كه لازم مي‌آيد، بربستگي خود به «روحانيت‌» تأكيد مي‌كرد. آزمون‌، دورة تحصيلات ابتدايي و متوسطه را از 1316 تا 1320 در دبستان خرد (خيابان منيريه‌)، از...

اهميت تاريخ شفاهي در تاريخ‌نگاري

اهميت تاريخ شفاهي در تاريخ‌نگاري چكيده با وجود آشكار شدن اعتبار و اهميت مصاحبه با مجريان و دست‌اندركاران سياست‌هاي حكومت در دوره معاصر و نيز ارزش اطلاعات آگاهان از حقايق پشت پردة رخدادهاي اين دوره، به نظر مي‌رسد مورخان و پژوهشگران ايراني، علاقه چنداني به سود جستن از اين روش پژوهشي ندارند. دشواريهاي اين روش، تازه‌كار بودن آرشيوها و مراكز اسنادي و پاسخگويي نامناسب آنان به پژوهشگران و كافي ندانستن اطلاعات كتابها و مطبوعات...

نقد كتاب«در جستجوي امر قدسي»

نقد كتاب«در جستجوي امر قدسي» كتاب « در جستجوي امر قدسي » حاصل گفت‌وگوي رامين جهانبگلو با دكتر سيدحسين نصر پيرامون زندگي خانوادگي، تحصيلات و تحقيقات، فعاليتهاي سياسي و نيز ديدگاهها و نظرات ايشان درباره دين، سنت، تجدد، تصوف و امثالهم است. اگرچه مقدمه‌اي بر اين كتاب نگاشته نشده است تا زمان دقيق انجام اين گفت‌وگو معلوم باشد، اما در جايي از گفت‌وگو دكتر نصر با اشاره به آغاز كار خود در دانشگاه جورج‌ واشنگتن در سال 1984، خاطر نشان...

اعتراف ديرهنگام

اعتراف ديرهنگام درروز 18 آذر 1370 دبيركل سازمان ملل طي گزارشي به شوراي امنيت اين سازمان، دولت عراق را رسماً به عنوان متجاوز و آغازگر جنگ 8 ساله عليه جمهوري اسلامي ايران معرفي كرد. گزارش مزبور بر اساس بند 6 قطعنامه 598 كه دبيركل سازمان ملل را موظف كرده بود تا آغازگر جنگ ايران و عراق را به شوراي امنيت معرفي كند، تهيه شده بود. به همين دليل، دكوئه‌يار، دبيركل وقت سازمان ملل در 23 مرداد 1370 از دو كشور ايران و عراق خواسته بود تا در گزارشهاي...

جايگاه تاريخ شفاهي در درس تاريخ دانشگاهها

جايگاه تاريخ شفاهي در درس تاريخ دانشگاهها موضوع تاريخِ شفاهي آموزشِ تاريخ در دانشگاههاي ايران، از مباحثي است كه تاكنون بدان پرداخته نشده است. به طور يقين در اين فرصت كوتاه نيز تنها ميتوان به طرح ضرورت مسئله پرداخت و بررسي و چگونگي اجراي اين موضوع را به فرصت ديگري واگذاشت. زيرا اين موضوع علاوه بر نياز به تحقيقات عميقتر، انجام يك طرح مطالعاتي گسترده را ميطلبد. از قرن هيجدهم ميلادي در بسياري از شاخههاي معرفت بشري، انديشههاي...

درباره مرحوم مدرس

درباره مرحوم مدرس در آذر سال 1374 سميناري تحت عنوان «مدرس و تحولات سياسي تاريخ معاصر ايران» در ساختمان شماره 2 مجلس شوراي اسلامي برگزار شد. در اين سمينار شخصيتهاي سياسي و دانشگاهي به بيان ديدگاه‌هاي خود راجع به مرحوم مدرس پرداختند. مطلب حاضر گلچيني از اظهارات برخي سخنرانان اين سمينار است. آقاي علي‌اكبر ناطق‌نوري رئيس مجلس شوراي اسلامي خاطراتي را از مرحوم مدرس بيان كرد و از جمله گفت: مدرس راجع به بودجه مي‌گويد: «مواظب باشيد...

محمود جعفريان: اشرف پهلوي بزرگترين سانسورچي ايران بود

محمود جعفريان: اشرف پهلوي بزرگترين سانسورچي ايران بود محمود جعفريان قائم‌مقام حزب رستاخيز، معاون سابق راديو تلويزيون و مديرعامل سابق خبرگزاري پارس روز 22 اسفند 1357 همراه با 11 نفر ديگر از سران رژيم گذشته اعدام شد. روزنامه اطلاعات در دوره‌اي كه جعفريان در زندان به سر مي‌برد موفق شده بود با او مصاحبه‌اي انجام دهد. جعفريان به دليل نقشي كه در اداره دو رسانه اصلي رژيم شاه يعني خبرگزاري و راديو تلويزيون داشت، در اين مصاحبه ابعاد...

نظميه رضاخاني

نظميه رضاخاني نظام اطلاعاتي ـ امنيتي، كه پيش از آن فقط بخش كم‌اهميتي از تشكيلات و حيطه فعاليت نظميه و شهرباني بود، در دورة رضاشاه گسترش يافت و فعاليت و حيطه عمل آن فعاليتهاي شهرباني را تحت‌الشعاع قرار داد و آن را تابعي از سياستهاي كلي عملياتي ـ اجرايي خود ساخت. رضاشاه تصميم گرفته بود با نظمي قبرستاني و رعب‌‌انگيز كه دستگاه شهرباني و نظام اطلاعاتي ـ امنيتي آن ايجاد مي‌كند و تمايلات مستبدانه او را برآورده مي‌سازد، حكومت كند...

دارالمجانين

دارالمجانين در دوران كابينه كوتاه‌مدت سيدضياءالدين طباطبايي، روزنامه‌ها و نشريات زيادي توقيف شدند. هر روزنامه‌اي زبان به انتقاد مي‌گشود، توقيف مي‌شد. يكي از اين روزنامه‌ها «نوروز» نام داشت كه تحت مديريت شخصي به نام يحيي سميعيان فعاليت مي‌كرد. روزنامه نوروز، روز 20 فروردين 1300 در پي چاپ گزارشي تحت عنوان «غارتگران مفتخور» كه در آن به عملكرد مسئولان حكومتي اعتراض شده بود، به دستور دولت سيدضياء توقيف و مدير آن دستگير شد. با...

ساواك در خارج از كشور

ساواك در خارج از كشور ساواك براي خارج از كشور بودجه عظيمي داشت. به علاوه از طريق وزارت خارجه شبكه وسيعي ايجاد كرده بود، آمد و رفت ايرانيان به خارج به طور كامل تحت كنترل ساواك بود گاهي اين كنترل موجب اعتراض مقاماتي از كشورهاي خارج شده است. بررسي سناي امريكا نشان داد پنج كشور خارجي كه در امريكا در مبارزه با مخالفين دولت خود تجسس داشتند عبارت بودند از: فيليپين، تايوان، شيلي، اسرائيل و ايران. روش اين مبارزه اعزام گروه گرم (مقصود...

مدالهاي عَلَم!

مدالهاي عَلَم! اميراسدالله علم فرزند شوكت‌الملك، معروف به «امير قائن» از عوامل سياست انگليس در كشور محسوب مي‌شد. او كه از مهره‌هاي كليدي دربار پهلوي بود دو چهره متمايز داشت. يكي چهره‌اي خشن كه با جناياتش شناخته مي‌شود كه عملاً نشان داده براي يك لبخند شاه آماده قتل هزاران انسان آزاده مي‌باشد. كمااينكه كشتار 15 خرداد 1342 در زمان نخست‌وزيري وي صورت گرفت. ديگر چهره‌اي كه برايش غرورآفرين است و نشان‌دهنده توفيق او در كسب...

نقد كتاب«آمريكا بدون نقاب»

نقد كتاب«آمريكا بدون نقاب» «آمريكا بدون نقاب» عنوان اثري است كه مؤسسه كيهان آن را انتشار داده است. اين كتاب كه چاپ اول آن در 1380 منتشر شده، به بررسي ماهيت جامعه آمريكا، سازمان‌هاي سياسي و اطلاعاتي اين كشور و جايگاه جهودها در نظام سياسي و اجتماعي و فرهنگي آمريكا پرداخته است. در پيشگفتار كتاب چنين آمده است: پاييز سال 1379، هنگامي كه پاورقي 38 قسمتي «آمريكا بدون نقاب» در روزنامه كيهان به زير چاپ مي‌رفت، كسي تصور نمي‌كرد كمتر از يك...

معرفي سايت‌هاي تاريخ شفاهي در جهان

معرفي سايت‌هاي تاريخ شفاهي در جهان تاريخ شفاهي (Oral History) يكي از شيوه‌هاي جديد تحقيقات تاريخي است كه در سده اخير در سطح جهان گسترش پيدا كرده است. هر چند پيشينه تاريخي آن به علت قرابت با افسانه‌ها و روايات شفاهي كه نسل به نسل ميان اقوام و ملل مختلف منتقل مي‌شده به چندين هزار سال قبل برمي‌گردد. به هر حال نخستين فعاليت آكادميك در اين عرصه با موضوع تاريخ سياسي و به طور مشخص با ضبط خاطرات سياسي روي نوار شروع شد. نخستين ابتكار در اين...

از لابلاي نامه‌هاي فروغي

از لابلاي نامه‌هاي فروغي متن زير نامه‌اي است از سوي محمدعلي فروغي – ذكاءالملك – سفير ايران در آنكارا به مخبرالسلطنه هدايت رئيس‌الوزرا. اين نامه در هشتم خرداد سال 1307 هجري خورشيدي از مبدأ آنكارا نوشته شده است. راپرت به رئيس‌الوزراء آنقره – آنكارا - 8 خرداد 1307 اگر به خاطر محترم مانده باشد چندي قبل بر حسب اعلام توفيق رشدي بك عرض كردم يك نفر از رجال عراق به آنقره خواهد آمد كه با دولت تركيه در باب روابط خودشان داخل مذاكره شود و...

حجاب و بيگانگي پهلوي از تاريخ، فرهنگ و تمدن ايران و اسلام

حجاب و بيگانگي پهلوي از تاريخ، فرهنگ و تمدن ايران و اسلام مبارزه بي‌امان و پي‌گير رضاخان و فرزندش محمدرضا پهلوي با مظاهر اسلامي و ملي و بالاخص عفاف و حجاب و به ويژه چادر، علاوه بر سرسپردگي و اطاعت بي‌چون و چراي آنها به استعمار، معلول بيگانگي و جهالت آنها از فرهنگ، تاريخ و تمدن جهان، اسلام و ايران بود. تربيت قزاقي رضاشاه و جهش او به مسند شاهي بدون هيچ استحقاق و لياقتي و صرفاً به خاطر اعمال نقشه‌هاي استعمار انگليس و رسيدن او به...

رژيم شاه بزرگترين تأمين‌كننده نفت اسرائيل

رژيم شاه بزرگترين تأمين‌كننده نفت اسرائيل در سال‌هاي قبل از انقلاب عمده‌ترين محورهاي همكاري اقتصادي ايران و رژيم صهيونيستي، مسئلة نفت بود كه ايران را به منزلة مهم‌ترين منبع تأمين‌كننده نفت اسرائيل درآورد. مي‌توان گفت كه همكاري نفتي و فروش گستردة نفت خام ايران به اسرائيل از مهم‌ترين جنبه‌هاي روابط ايران و اسرائيل بود كه جنجال بسياري در مناسبات ايران و اعراب به وجود آورده بود. همكاري رژيم شاه با اسرائيل يك سال پس از...

روايت «ميلسپو» از حكومت رضاشاه و حمايت‌هاي انگليس از او

روايت «ميلسپو» از حكومت رضاشاه و حمايت‌هاي انگليس از او «آرتور ميلسپو» رئيس هيأت مستشاران مالي آمريكا در ايران كه چند سال از مأموريت خود را در دوران حكومت رضاخان گذرانده بود، در كتاب خود تحت نام «آمريكاييها در ايران» گوشه‌هايي از وضعيت اجتماعي، سياسي، اقتصادي و قضايي ايران عصر رضاخان و همچنين حمايت بي‌چون و چراي انگليسي‌ها از وي را تشريح كرده است. او مي‌نويسد: «رضاشاه هزاران نفر را حبس كرده و صدها نفر را كشته بود، و...

«MI6» و ساواك

«MI6» و ساواك پيشينه اينتليجنس سرويس اينتليجنس سرويس (Intelligence Service) سازمان جاسوسي و ضدجاسوسي انگلستان، قديمي‌ترين دستگاه‌هاي اطلاعاتي – امنيتي و جاسوسي جهان به شمار مي‌رود. هنگامي كه اين سازمان در سال 1573م در دوران سلطنت اليزابت اول و به همت يكي از وزيران او – فرانسيس واتينگهام – در لندن تأسيس شد، تنها 80 سال از كشف قاره آمريكا گذشته بود. سازمان اطلاعاتي انگلستان به سرعت سازماندهي شد و ساختار تشكيلاتي آن بر اساس شش اداره مستقل...

سفارتخانه‌هاي رضاخاني

سفارتخانه‌هاي رضاخاني مقاله زير، گزارشي است از وضعيت سفارتخانه‌هاي ايران در چند كشور خارجي در دوران حكومت رضاشاه. اين مقاله تحت عنوان «سفارتخانه‌هاي ايران در خارجه، قبل از وقايع شهريور» به قلم نويسنده‌اي به نام نامدار در روزنامه «داريا» و سپس به نقل از اين روزنامه در مجله خواندني‌ها به چاپ رسيد. با هم مي‌خوانيم: نمايندگي‌هاي ما در روسيه عده اتباع ايران در خاك روسيه زياد و شايد از هر كشور ديگري عده ايرانيان مقيم اين خاك...

زمين خواران در عصر پهلوي

زمين خواران در عصر پهلوي رضاخان پس از كنار زدن سلسله قاجار ادارة امور ايران را به دست گرفت. او كه در طول بيش از شانزده سال زمامداري خود، علاقه بسياري به زمين و املاك داشت با توسل به شيوه‌هايي چون مصادره اموال و املاك افراد مغضوب، ضبط اموال مجهول‌المالك، خريد املاك از مالكان عمده با قيمت‌هاي بسيار نازل، قبول هدايا، خريد مستغلات و اراضي مزروعي به مبلغ پايين‌تر از قيمت بازار از مالكان مرعوب، و يا از طريق تحت فشار گذاشتن مالكان...

گزارشي از دومين نشست تخصصي تاريخ شفاهي

گزارشي از دومين نشست تخصصي تاريخ شفاهي گزارش دومين نشست تخصصي تاريخ شفاهي دانشگاه اصفهان – دانشكده ادبيات علوم انساني – 11 آذر 1383 امروزه ورود رسمي «تاريخ شفاهي» Oral History به عرصه تاريخ‌نگاري در بسياري از مراكز علمي و تحقيقاتي و دانشگاهي جهان، چشم‌اندازي در مقابل مورخين و محققين گشوده است. با طرح تاريخ شفاهي فرصتي به دست آمد تا با موضوعات، وقايع و حوادث و پديده‌هاي تاريخي و زواياي پنهان و پيداي آنها از منظري نو نگريسته شود....

نقد و بررسي كتاب«شاهد زمان»

نقد و بررسي كتاب«شاهد زمان» كتاب «شاهد زمان» به قلم دكتر كاظم وديعي براي نخستين‌بار در سال 2007م توسط نشر «دايره مينا» در پاريس منتشر شد. در مقدمه بدون امضا و تاريخي كه بر اين اثر تحت عنوان «درباره نويسنده» به چاپ رسيده است مي‌خوانيم: تجربيات وسيع، او را به نگارش نوع جديد از خاطرات كشاند كه حاصل آن در دست شماست. نگاه او بر محيط خود است و خود در آن غرق مي‌شود. آثار چاپ نشده وي در غربت كم نيست و اينك «ايام نكبت» را مي‌نويسد: در آخرين...

دبيران تاريخ مرزبان تاريخ و فرهنگ ايران

دبيران تاريخ مرزبان تاريخ و فرهنگ ايران ايران عزيز داراي مرزهايي گسترده و طولاني است. اين مرزها شامل مرزهاي خشكي و آبي است كه شكل و اندازه كنوني آنها حاصل يك دوره طولاني از تحولات تاريخي محسوب مي‌شود. در طول تاريخ كهنسال اين مرز و بوم همواره مردان و زنان شجاع و فداكار براي دفاع از مرزهاي ميهن و حفظ عزت و آزادگي و سربلندي خود و فرزندانشان كوشيده‌اند. در كنار آنان شاعران، نويسندگان و به خصوص مورخان نيز با قلم و سخن خويش عشق به...

روايت امام خميني از تاريخ معاصر ايران

روايت امام خميني از تاريخ معاصر ايران امام خميني(ره) روز 7 دي 1358 در ديدار «حامد الگار» نويسنده و متفكر مسلمان آمريكايي با ايشان به تشريح و تحليل تاريخ ايران و مقايسه حكومت اسلامي با ساير حكومت‌ها و فلسفه انقلاب اسلامي در ايران پرداختند. بخشي از اظهارات ايشان به نقش انگليس در رويارويي با ارزش‌هاي ديني در جامعه ايران و نقش خاندان پهلوي در عهده‌داري اين مسئوليت اختصاص داشت. توجه خوانندگان گرامي را به اين بخش از فرمايشات امام...

تاريخ‌نگاران بزرگ ايران در سده‌هاي آغازين اسلام

تاريخ‌نگاران بزرگ ايران در سده‌هاي آغازين اسلام هر چند از ايران باستان كتابي تاريخي بر جاي نمانده، اما از اشاره‌هاي مورخان يوناني مي‌توان دريافت كه سنت تاريخ‌نويسي در ميان ايرانيان نيز وجود داشته است و دست كم سالنامه‌هايي كه دربردارنده فهرست رويدادها بوده‌اند، در دربارهاي سلطنتي تدوين و نگهداري مي‌شده‌اند. اين سالنامه‌ها ادامه سنت رويدادنگاري آشوريان و بابلي‌ها بود. پس از ورود اسلام به كشورمان، سنت تاريخ‌نگاري در...

فساد مالي و فروپاشي رژيم پهلوي

فساد مالي و فروپاشي رژيم پهلوي پيشگفتار سوءاستفاده از قدرت در جمع مال و ثروت، خصلت شوم و ناپسندي بود كه از دربار پهلوي به وابستگان و اطرافيان تا مسئولين ارگان‌هاي مختلف سرايت كرده بود. نمونه اسناد و مداركي كه از سفارت آمريكا به دست ملت ايران افتاد، نشان مي‌دهد كه آمريكائي‌ها، كاملاً در جريان فساد گسترده رژيم، قرار داشته‌اند. به عنوان مثال به موارد ذيل توجه كنيد: «علاقه اشرف پهلوي به تجارت و فعاليت‌هاي بازرگاني كه اغلب از...

...

96

...