28 دی 1404
احمد ساجدی
رژیم صدام در سالهای جنگ تحمیلی از طرف سه جبهه عمده پشتیبانی میشد:
جبهه اول، حمایتهای تسلیحاتی و فنی بود که آمریکا، شوروی و کشورهای اروپای شرقی و غربی، هر یک به نوعی در تأمین آن سهم داشتند.
جبهه دوم، حمایتهای نفتی و مالی و تدارکاتی بود که دولتهای عرب به ویژه شیخنشینهای حوزه جنوبی خلیج فارس تأمینکننده عمده آن بودند.
و جبهه سوم، حضور نیروهای رزمنده غیر عراقی در جبهههای عراق برای یاری رساندن به صدام در جنگ علیه ایران بود. آنان در پوششهایی چون سرباز، داوطلب، کارگر، و... وارد عراق میشدند. در تأمین این جبهه نیز تعدادی از رژیمهای عرب خاورمیانه و شمال آفریقا ایفای نقش میکردند.
این نوشتار با استناد به گزارشهای منابع خبری صرفاً به بررسی جبهه سوم یعنی نیروهای کمکی اعزامی از طرف کشورهای عرب به عراق میپردازد.
بیشترین گزارشهای خبری در مورد حضور نیروهای غیر عراقی در جبهههای عراق، بعد از تابستان 1360 منتشر شد که با فرار ابوالحسن بنیصدر و آغاز تحرکات بزرگ نظامی در جبهههای دفاع مقدس همزمان بود. همچنین عملیات «بیتالمقدس» و آزادسازی خرمشهر نیز نشان دهنده توان نظامی ایران در برابر عراق بود. از اینرو در سالهای 1360 و 1361 سران عرب با تشکیل اجلاسیههایی در بغداد، تونس و فاس مراکش تلاش کردند به یاری صدام بشتابند و در این رویکرد «اتحادیه عرب» نیز برنامهریز آنها بود. فعالترین کشور عربی در این زمینه، اردن به ریاست «شاه حسین» بود. وی در 2 فروردین ۱۳۵۹ و قبل از شروع جنگ تحمیلی در جریان یکی از جلسات عادی کابینه خود گفته بود: «ما به عنوان کشوری عربی نباید اجازه دهیم هیچگونه تجاوزی از هر مصدری که باشد به هیچ جزیی از خاک عراق صورت بگیرد».[1]
خبرگزاری فرانسه در تاریخ 8 مهر 1359 خبر حضور مستقیم نیروهای نظامی اردن در صحنه جنگ را اعلام کرد و گزارش داد که یک تیپ زرهی اردنی مرکب از حداقل 40 دستگاه تانک، برای کمک به نیروی زمینی عراق وارد خاک این کشور شده است.[2]
روز 12 مهر نیز رسماً اعلام شد که حکومت اردن، پنج هزار نیروی خود را به عراق اعزام داشته تا وظایف امنیت داخلی آن کشور را به عهده بگیرند».[3]
خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز در تاریخ 14 مهر 1359 اعلام داشت:
«ملک حسین پادشاه اردن، در پایان سفر خود به عراق اعلام کرد که کشور متبوع وی در جنگ ایران و عراق بی طرف نبوده و با تمام قوا از عراق جانبداری خواهد کرد».[4]
شاه حسین در روزهای اول جنگ در جبهههای عراق حضور فعال داشت و به همراه صدام، توپخانههای ارتش بعثی را به سوی ایران آتش میکرد.[5]
شاه حسین اردنی در 7 بهمن ۱۳۶۰ اعلام کرد: «به زودی هزاران سرباز دیگر برای کمک به نظامیان عراقی به جبهههای جنگ علیه ایران اعزام خواهد کرد».[6]
اعزام نیروهای اردن به عراق تا اواخر جنگ کم و بیش ادامه یافت.
مصریها نیز پس از اردن علاوه بر پشتیبانی سیاسی و تدارکاتی، نیروهای نظامی خود را به کمک صدام فرستادند[7] که البته تعداد قابل توجهی از آنان در خلال جنگ به اسارت نیروهای ایرانی درآمدند.
روز ۱۵ بهمن ۱۳۶۰ «طه یاسین رمضان» فرمانده ارشد عراق و معاون صدام در مصاحبهای اعتراف کرد: البته آمارهایی که در پایان جنگ منتشر شد نشان میداد تعداد مزدوران مصری در جبهههای عراق به مراتب بیشتر از آمارهای اعلام شده رسمی بوده است. «مصر در خلال جنگ صدها هزار نیروی خود را به اسم کارگر روانه عراق کرده بود و امکان بسیج و اعزام آنها به جبهههای جنگ را فراهم ساخته بود».[8]
مراکش نیز پس از مصر، نقش عمدهای در اعزام مزدور به جبهههای عراق داشت. در همان روز ۱۵ بهمن ۱۳۶۰ خبرگزاری فرانسه به نقل از مقامات رباط اعلام کرد: «مراکش نیروهای خود را به جبهههای عراق برای جنگ با ایران گسیل خواهد کرد».[9]
۸ فروردین ۱۳۶۱ رژیم بعث عراق رسماً به حضور سربازان مختلف خارجی در جبهههای آن کشور علیه جمهوری اسلامی ایران اعتراف کرد. خبرگزاری دولتی عراق در این مورد گزارش داد نیروهایی از کشورهای مصر، مراکش، تونس، سودان، سومالی، جیبوتی و اردن به منظور یاری رساندن به قوای صدام، به جبهههای جنگ علیه رزمندگان ایرانی اعزام شدهاند. این گزارش به نقل از اظهارات مجدد «طه یاسین رمضان» معاون صدام در جریان بازدید وی از یک اردوگاه نظامی منتشر شد.[10] خبرگزاری عراق نیز بعداً در گزارشی مستند تصریح کرد: «سربازان 8 کشور عرب در کنار قوای عراقی علیه نیروهای ایرانی میجنگند».[11]
در سوم خرداد 1361 صدام حسین که ارتش عراق را در تنگنا میدید، آشکارا برای پذیرش کمکهای انسانی مصر اعلام نیاز کرد. متعاقباً وزیر دفاع مصر راهی بغداد شد و از قرارگاههای عملیاتی عراق بازدید کرد و طی این بازدید پیشنهاد کرد یک پل هوایی بین قاهره و بغداد برقرار شود؛ که بلافاصله این پیشنهاد به مرحله اجرا درآمد. بدین ترتیب ارتباط شبانهروزی هوایی بین مصر و عراق برقرار شد و تجهیزات و مهمات مورد نیاز عراق از این طریق تأمین گشت. سپس نیروهایی نیز از ارتش مصر برای جنگیدن در کنار بعثیها به جبهههای عراق رفتند.[12]
مناسبات اقتصادی دو کشور نیز، بدون برقراری روابط دیپلماتیک، به سرعت توسعه یافت و به دنبال آن، به علت نیاز شدید عراق به نیروی انسانی، کارگران مهاجر گروه گروه از مصر راهی عراق شدند. در آن زمان نیاز شدید عراق به نیروی انسانی به قدری بود که اتباع مصری بدون انجام تشریفات ویزا و امورات گمرکی، میتوانستند به عراق وارد شده و یا از آن خارج شوند. حکومت مصر در سالهای جنگ تحمیلی علاوه بر مستشاران و متخصصین نظامی، تعداد کثیری از نیروهای انسانی خود را تحت عنوان سرباز یا کارگر، به عراق اعزام نمود. گفته شده که تنها طی سال 1365 حدود 11 هزار سرباز مصری در جبهه جنگ علیه ایران شرکت داشتهاند.[13] «حسنی مبارک» رئیسجمهور وقت مصر در 1365 اعتراف کرده بود که: «۱۸ هزار سرباز مصری در کنار قوای عراق در برابر نیروهای ایران میجنگند.»[14] کارگران مصری به بهانه یافتن کار در عراق، پس از گذراندن یک دوره فشرده آموزش نظامی جذب ارتش بعثی میشدند و به تناسب کاراییشان در جبهههای نبرد با رزمندگان ایرانی به کار گرفته میشدند.[15]
در آن زمان مصر به دلیل خودکفایی در زمینه تولید مهمات، بخش قابل ملاحظهای از نیازهای عراق را تأمین میکرد. هر دو کشور در دهههای ۶۰ و ۷۰ میلادی توسط اتحاد جماهیر شوروی سابق تأمین تسلیحاتی شده بودند. این وضعیت به مصر امکان میداد تا در طول جنگ کمبودهای عراق را در زمینه قطعات یدکی به راحتی جبران کند.[16]
دولت مصر در ۱۶ آبان ۱۳۶۵ در واکنش به اعتراضات جمهوری اسلامی نسبت به دخالت مستقیم آن کشور در جنگ تحمیلی و اعزام سرباز به عراق، مصریهای فعال در ارتش عراق را «داوطلب» خواند و تأکید کرد که آنان در عراق مشغول به «کار» هستند.
یک بار ۸۰ سرباز مصری به دلیل عقبنشینی از جبهههای جنگ با ایران، توسط بعثیها اعدام شدند و سپس اجسادشان به عنوان سربازانی که در جبهه کشته شدهاند، با احترام به مصر انتقال داده شد. ولی یکی از ائمه جمعه مصری بعداً در خطبههای نماز جمعه فاش کرد: «در بدن اجساد تحویلی آثار شکنجه دیده میشود و این بدان معناست که آنها ابتدا شکنجه و سپس اعدام شدهاند».[17]
سودان نیز در اواسط دی ماه 1361 صدها تن از سربازان ارتش خود را به جبهههای جنگ علیه ایران اعزام کرد. همچنین به دستور «جعفر نُمِیری» رئیسجمهور وقت سودان دفاتری در شهر خارطوم پایتخت این کشور و پارهای از شهرهای دیگر جهت ثبتنام برای اعزام نیرو به جبهههای جنگ علیه ایران دائر شده بود. جعفر نمیری در مصاحبه با مجله «الیوسف» چاپ قاهره اذعان داشت که اعزام نیرو به عراق طبق تصمیمات کنفرانس سران عرب صورت گرفته است.[18]
دبیرکل «جبهه مردمی - سوسیالیستی سودان» که از مخالفان حکومت این کشور بوده در سال 1361 در دیدار با سفیر وقت جمهوری اسلامی ایران در لیبی، درباره اجیر کردن افراد سودانی و نحوه به کار گرفتن آنان در جنگ گفت: «سفارت عراق در سودان با پرداخت ۶۰۰۰ دلار، اقدام به استخدام کارگران سودانی میکند و آنها را پس از یک هفته آموزش نظامی، به جبههها اعزام میکند.» وی افزود: «ارتش عراق در مرحله بعد به ازای ۶ ماه خدمت، به هر افسر سودانی مبلغ ۴۵ هزار دلار و به هر سرباز سودانی مبلغ ۳۰ هزار دلار پول نقد پرداخت میکند».[19]
مزدوران سودانی به ویژه در عملیات «والفجر مقدماتی» که در بهمن ۱۳۶۱ به وقوع پیوست حضور فعال داشتند. در این عملیات یک گردان از نظامیان بعثی که اکثر آنها سودانی بودند نابود شدند و بسیاری از سودانیها به اسارت رزمندگان جمهوری اسلامی درآمدند.[20]
29 آذر 1365 تعداد 15 نفر از اسیران سودانی با وساطت «صادقالمهدی» نخستوزیر آن کشور آزاد شدند. این عده در پایان مسافرت سه روزه «صادقالمهدی» به تهران، آزاد و همراه وی به کشورشان انتقال داده شدند.[21]
جمهوری اسلامی ایران همچنین در ۴ خرداد ۱۳۶۹ از آزادی تعداد قابل توجهی از نظامیان سودانی، سومالیایی و تونسی که در خلال جنگ به اسارت رزمندگان اسلام درآمده بودند، خبر داد. «خاویرپرز دکوئهیار» دبیرکل وقت سازمان ملل نیز این تصمیم را ستود.[22]
دولت وقت یمن نیز از همان ابتدای جنگ تحمیلی، خود را پشتیبان عراق معرفی کرد.
یادآوری میشود یمن تا اواخر سال ۱۳۶۸ از دو بخش شمالی و جنوبی تشکیل شده بود. دولت شمالی (جمهوری عربی یمن به ریاست علی عبدالله صالح) متحد عراق، و دولت جنوبی (جمهوری دموکراتیک خلق یمن به ریاست علی ناصر محمد) حامی ایران بود و نظامیان یمنی اعزامی به عراق، از بخش شمالی گسیل میشدند. دو یمن سرانجام در فروردین ۱۳۶۹ متحد شدند.
عراقیها در تعرض 8 ساله خود به خاک ایران از حمایت اکثر دولتهای جهان برخوردار بودند. در میان اسرای عراقی در اردوگاههای ایران، نیروهای فراوانی از ملیتهای مختلف جهان حضور داشتند[23] و «ما در جنگ تحمیلی از 15 ملّیت اسیرداری کردیم، اسمش اسرای عراقی بود ولی از ملّیتهای مختلف اسیر داشتیم».[24]
پینوشتها:
[1]. روزنامه کیهان، ۲۳ فروردین ۱۳۹۴، عنوان مقاله: «پادشاه اردن چگونه خود را در اختیار صدام قرار داد!»، کامران غضنفری، کد مطلب: ۴۱۶۸۶.
[2]. روزنامه کیهان، همان مطلب.
[3]. روزنامه کیهان، 12 مهر 1359، شماره 11108، ص 1 و 10.
[4]. روزنامه کیهان، ۲۳ فروردین ۱۳۹۴، عنوان مقاله: «پادشاه اردن چگونه خود را در اختیار صدام قرار داد!»، همان.
[5]. علایی، حسین، تاریخ تحلیلی جنگ ایران و عراق، انتشارات مرز و بوم، تهران، 1395، جلد اول، ص 276.
[6]. روزنامه اطلاعات، شماره 16681، 8 فروردین 1361، ص 1.
[7]. مختاری، احمدرضا، نیروهای اردنی و مصری در لشکرهای عراق، تنظیم: عقیل انبارداران، مجله نگین ایران، شماره ۵۳، ۱۳۹۴، ص 102.
[8]. علایی، همان، ص 277.
[9]. روزنامه کیهان ۱۷ بهمن ۱۳۶۰، شماره 11502، ص آخر.
[10]. روزنامه اطلاعات، شماره 16681، 8 فروردین 1361، ص 1.
[11]. روزنامه کیهان، شماره 11538، 8 فروردین 1361، ص آخر.
[12]. خبرگزاری دفاع مقدس، عنوان مقاله: «هیزمی که صدام از سربازان مصری ساخت»، تاریخ انتشار: ۳۰ خرداد ۱۳۹۵، کد مطلب: ۸۸۱۱۳.
[13]. فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس دوره 7، شماره 2، شماره پیاپی: 26، تابستان1400: «رفتار و عملکرد سیاسی- نظامی کشورهای منطقه در قبال جنگ تحمیلی رژیم بعث عراق علیه ایران»، نویسندگان: عبدالعلی پورشاسب، محسن مرادیان، مجید آرش.
[14]. «مرکز اسناد، تحقیقات و نشر معارف دفاع مقدس و مجاهدتهای سپاه»، عنوان مقاله: «تحلیلی بر میزان کمکهای مالی تسلیحاتی منطقهای و فرامنطقهای به عراق در جنگ تحمیلی علیه ایران»، تاریخ انتشار: ۷ اسفند ۱۴۰۳.
[15]. خبرگزاری دفاع مقدس، همان.
[16]. «مرکز اسناد تحقیقات و نشر معارف دفاع مقدس و مجاهدتهای سپاه»، عنوان مقاله: «نقش مصر در جنگ ایران و عراق»، تاریخ انتشار: ۲۷ بهمن ۱۴۰3، کد مطلب: 557.
[17]. خبرگزاری دفاع مقدس، همان.
[18]. پایگاه اطلاعرسانی مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، بخش مقالات، عنوان مقاله: « ناگفتههایی از جنگ تحمیلی عراق علیه ایران»؛ خبرگزاری تسنیم: «حماسهای جاودان و حیرت انگیز در تاریخ سرزمین ایران»، تاریخ نشر: 31 شهریور ۱۳۹۲.
[19]. روزنامه «دنیای اقتصاد»، 23 آبان 1399: «افشای حقایقی درباره صدام که نمیدانستید»، کد مقاله: ۳۷۱۰۵۳۲.
[20]. روزنامه کیهان، 18 بهمن 1361، شماره 11793، ص 1.
[21]. روزنامه جمهوری اسلامی، 30 آذر 1365، شماره 2193، ص 1.
[22]. روزنامه جمهوری اسلامی، 6 خرداد ۱۳۶۸، شماره 3898، ص 12.
[23]. «پیغام فتح»، ناشر: خبرگزاری فارس، تاریخ نشر: 1399، به مناسبت چهلمین سالگرد آغاز دفاع مقدس.
[24]. «مرتضی سرهنگی: ایران در جنگ تحمیلی از ۱۵ ملّیت اسیرداری کرد.»، اظهارات مدیر دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری در مصاحبه با «باشگاه خبرنگاران پویا»، منعکس شده در خبرگزاری تسنیم، تاریخ انتشار: ۱۳ شهریور ۱۳۹۶.
تعداد بازدید: 7
