02 مرداد 1405
احمد ساجدی
«عباس دوران» خلبان نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران،20 مهر 1329 در خانوادهای مذهبی در محله «سَردِزَک» واقع در جنوب شهر شیراز متولد شد. پدرش محمدابراهیم بازاری معتمد بود و مادرش ایران افراسیابی نام داشت. وی که دومین فرزند خانواده بود، شش برادر و یک خواهر داشت.[1] عباس پس از طی دوره ابتدایی و متوسطه، در سال 1348 موفق به دریافت مدرک دیپلم طبیعی نظام قدیم از دبیرستان سلطانی شیراز شد. سپس در همان سال به دلیل علاقه به خلبانی به استخدام نیروی هوایی درآمد.[2]
سال 1349 پس از گذراندن آموزشهای اولیه نظامی در فرماندهی مرکز آموزشهای هوایی، به دانشگاه خلبانی راه یافت و دوره مقدماتی پرواز را فرا گرفت.
سال 1351 عباس دوران برای تکمیل مهارتهای لازم خلبانی رهسپار آمریکا شد. او به محض ورود به آمریکا در پایگاه هوایی «لکلند» دوره تکمیلی زبان انگلیسی خود را گذراند. بعد از آن برای آموختن فنون خلبانی به پایگاه هوایی «کلمبوس» واقع در ایالت «می.سی.سی.پی» اعزام شد و این دوره را با موفقیت گذراند و شیوه پرواز با چند نوع هواپیمای نظامی را آموخت. عباس در این زمان هنگام تمرینهای ورزشی از ناحیه پای چپ مصدوم شد و به مدت ۲ ماه از برنامه پروازی باز ماند. اما این مصدومیت وقفهای در کار او ایجاد نکرد و به محض بهبودی، آموزش خلبانی خود را ادامه داد و توانست مدرک خلبانی بگیرد.[3] سال 1352، پس از دریافت نشان خلبانی به ایران بازگشت و خلبان هواپیماهای «فانتوم اف 4» در پایگاه یکم شکاری تهران و سپس پایگاه سوم شکاری همدان شد.[4]
عباس دوران 22 تیر 1358 ازدواج کرد. حاصل این ازدواج پسری به نام «امیررضا» بود که هنگام شهادت پدرش تنها هشت ماه داشت.[5]
سال ۱۳۵۸ هنگامی که تحرکاتی در مرزهای ایران از طرف رژیم بعثی به وجود آمد، عباس دوران هنوز خلبان کار آزموده نشده بود. اما خودش را به پایگاه شکاری همدان رساند و گفت: «من با پول این ملت به خارج رفتهام... من آمدهام تا در صورت نیاز از این کشور در مقابل بیگانه دفاع کنم».[6]
۳۱ شهریور ۱۳۵۹ با شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران نیز عباس دوران و جمعی از خلبانان ارتش ضمن مراجعه به پایگاههای نظامی خود تأکید کردند که میخواهند بدون حقوق و درجه و مزایا به کشور خدمت کنند.[7] عباس در آن زمان افسر خلبان شکاری و معاون عملیاتی ستاد فرماندهی پایگاه سوم شکاری شهید نوژه همدان بود. به همین دلیل او در نخستین عملیات گسترده نیروی هوایی که ۲ ساعت پس از تعرض عراق به ایران با حضور بیش از 140 جنگنده نیروی هوایی ارتش صورت گرفت، شرکت فعال داشت. پس از مدتی برای ادامه پروازهای جنگی به پایگاه ششم شکاری بوشهر منتقل شد.[8]
ششم و هفتم آذر 1359 در جریان عملیات «مروارید» که طی آن ضربه هولناکی به نیروی دریایی عراق وارد آمد، عباس دوران و دیگر همرزمانش حضور فعال داشتند.[9] در این عملیات، عباس در همان ساعات ابتدایی نبرد، حملات سنگینی به ناوچههای نیروی دریایی عراق در حوالی اسکلههای الامیه و البکر انجام داد. سپس به کمک یکی از خلبانان همرزم خود به نام شهید حسین خلعتبری پنج فروند ناوچه عراقی را منهدم کرده و بقایای آنها را به قعر خلیج فارس فرستادند.[10] وی تا پایان این عملیات، بدون توقف در حال پرواز بود. بدین معنی که بعد از هر فرود، از هواپیمای خود پایین میآمد و بلافاصله پشت هواپیمای آماده دیگری مینشست و به پرواز درمیآمد و به نبرد هوایی ادامه میداد.[11]
یکی از فعالیتهای مهم عباس دوران، حمله به نیروگاه بزرگ برق بصره در پاسخ به رجزخوانیهای صدام بود. پاییز 1359 با افزایش حمایتهای عملی بعضی حکومتهای عرب از رژیم بعثی عراق، صدام حسین در مصاحبهای با خبرنگار شبکه تلویزیونی بیبیسی، اعلام کرد: «ما به یاری کشورهای دوست و حامی خود چنان دژ مستحکمی از پدافند هوایی در اطراف شهرها و منابع اقتصادی خود از جمله نیروگاههای برق برپا کردهایم که اگر هر خلبان ایرانی بتواند با موفقیت به شعاع پنجاه مایلی رینگهای پدافندی این نیروگاهها برسد، حقوق یک سال خود را به او جایزه میدهم». ساعاتی بعد از این مصاحبه، عباس دوران، به اصرار خودش و به همراه خلبان یاسینی طی عملیاتی موفقیتآمیز نیروگاه برق بصره را منهدم کردند به طوری که جنوب عراق در خاموشی فرو رفت. بعد از این عملیات، همان خبرنگار بیبیسی که با صدام مصاحبه را انجام داده بود، بلافاصله خبر انهدام نیروگاه برق بصره را در سطح بینالمللی مخابره کرد.[12]
بهار 1360 مسئولان سیاسی و نظامی شیراز به پاس دلاوریهای این خلبان، یکی از بلوارهای اصلی شهر را که مقابل پایگاه هوایی شیراز قرار دارد، به نام «بلوار عباس دوران» نامگذاری کردند.[13]
از دیگر فعالیتهای مهم عباس دوران، رشته عملیاتهایی برای هموار ساختن راه فتح خرمشهر بود. او قبل از شروع عملیات بیتالمقدس طی چند مأموریت با سمت فرمانده دسته پروازی، همراه با 15 نفر از خلبانان نیروی هوایی ارتش عقبه نیروهای بعثی از جمله نفرات و تجهیزات آنان را منهدم کردند. این اقدام، راه را برای اجرای عملیات بیتالمقدس (10 اردیبهشت 1361)، و فتح خرمشهر هموارتر ساخت.[14]
آخرین مأموریت عباس دوران حمله نظامی به مکانی بود که قرار بود شاهد برپایی کنفرانس سران جنبش عدم تعهد باشد.
صدام پیش از جنگ با ایران، در اجلاس جنبش کشورهای غیرمتعهد در هاوانا، حق میزبانی اجلاس را در تابستان 1361 گرفته بود. وزارت امور خارجه ایران تشکیل چنین اجلاسی در بغداد را خروج از بیطرفی کشورهای عضو پیمان عدم تعهد میدانست و با برگزاری آن در عراق مخالفت میکرد.[15] اما پس از بیتوجهی مسئولان برگزارکننده اجلاس، جمهوری اسلامی ایران با استفاده از شرایط جنگی، بغداد را محیطی ناامن برای برگزاری این نشست خواند. متقابلاً عراق اعلام کرد سلامت سران و شرکتکنندگان در این اجلاس را تضمین میکند و هیچ جنگنده ایرانی توان عبور از حلقه پدافند هوایی عراق را ندارد.[16]
امام خمینی نیز در سخنان خود در 11 خرداد 1361 در زمینه تصمیم کشورهای غیرمتعهد برای برگزاری اجلاس سران در بغداد گفتند:
«این دستجاتی که میخواهند صدام را زنده کنند یا تطهیر کنند، چه در بغداد بروند و غیر متعهدین به اصطلاح مجتمع بشوند و چه نروند، مطلب از اینها گذشته است، این مرده، زنده نخواهد شد...».[17]
در پی هشدار امام خمینی، موضوع ناامن کردن استان بغداد در دستور کار نظامی سیاسی جمهوری اسلامی قرار گرفت و قرار شد با حمله به تأسیسات پالایشگاهی الدوره در جنوب شرقی بغداد، و ایجاد اضطراب و ناامنی در این شهر، از برگزاری نشست سران غیرمتعهدها در عراق جلوگیری به عمل آید. انجام این مأموریت به نیروی هوایی ارتش واگذار شد. برای اجرای این مأموریت چند تن از خلبانان برجسته نیروی هوایی به فرماندهی عباس دوران انتخاب شدند.[18]
صبح 30 تیر 1361 هواپیماها به قصد بمباران پالایشگاه الدوره بغداد، نیروگاه اتمی بغداد، پایگاه نظامی الرشید و هتل محل برگزاری اجلاس سران جنبش عدم تعهد در بغداد، به پرواز درآمدند. این عملیات همان روزی انجام شد که اجلاس مقدماتی وزرای امور خارجه کشورهای غیر متعهد در هتل الرشید بغداد تشکیل شده بود تا دستور کار جلسه سران غیرمتعهدها را تهیه کند.[19]
در این عملیات هواپیماها برای در امان ماندن از رادارهای عراق مجبور به پرواز در ارتفاع کم بودند، اما رادارهای عراق، دسته پروازی هواپیماهای ایرانی را در دید خود گرفته و با شدت به سمت آنها شلیک میکردند. در جریان این حملات هواپیمای حامل عباس دوران، پس از هدف قرار دادن پالایشگاه الدوره و شکستن دیوار صوتی بر فراز بغداد، هنگام بازگشت مورد اصابت موشکهای عراقی قرار گرفت. منصور کاظمیان خلبان همراه عباس دوران از وی درخواست پرش اضطراری کرد. عباس دکمه خروج اضطراری کابین عقب را زد تا کاظمیان با چتر نجات فرود آید. ولی خود در شرایطی که یکی از بالهای جنگنده در آتش میسوخت، به هدایت هواپیما به سمت هتل الرشید یعنی محل برگزاری اجلاس، ادامه داد. اما هواپیما بر اثر شدت خسارات وارده در میدانی نزدیک هتل الرشید سقوط کرد.[20]
در این حادثه عباس دوران به شهادت رسید. جنبش کشورهای غیرمتعهد نیز اعلام کرد بغداد مکان امنی برای برگزاری اجلاس سران این جنبش نیست و در مرحله بعد کشور هند برای میزبانی این گردهمایی انتخاب شد.[21]
در این عملیات هواپیمای دوم نیز هدف قرار گرفت ولی در حالیکه آسیب دیده بود توانست خود را به ایران برساند.[22]
عباس دوران همواره به دوستان و همکارانش تأکید میکرد: «هرگز تن به ذلت نخواهد داد و اگر در حین پرواز مورد اصابت موشک دشمن قرار گیرد، هواپیمای سانحه دیده را بر سر دشمن زبون خواهد کوبید».[23]
2 مرداد 1381، بیست سال پس از این رخداد، بقایای پیکر عباس دوران به ایران بازگشت و 5 مرداد ۱۳۸۱ طی مراسمی رسمی با حضور مسئولان کشوری و لشکری، خانواده شهید و بستگان در میدان صبحگاه ستاد نیروی هوایی، بر دوش همرزمان خلبانش تشییع شد. پیکر آن شهید سپس برای خاکسپاری به زادگاهش شیراز منتقل شد و در گلزار شهدای شیراز به خاک سپرده شد.[24] شهید خلبان عباس دوران به هنگام شهادت ۳۲ سال داشت.[25]
عباس دوران در طول دو سال اول جنگ بیش از 120 پرواز و عملیات برونمرزی داشت که به اعتقاد کارشناسان مسائل پروازی، این آمار حتی در جنگ هفتساله ویتنام هم در مورد یک رزمنده وجود نداشته است.[26] وی تنها شهیدی است که در زمان حیاتش خیابانی به نامش نامگذاری شده است.[27]
سال 1376 فیلمی به نام خلبان (عبور از خط سرخ)، درباره عباس دوران به کارگردانی جمال شورجه ساخته شد. تهیهکننده این فیلم مؤسسه فرهنگی سینمایی زیتون و فیلمنامهنویس سیدعلیرضا سجادپور است.[28]
18 تیرماه 1383 رهبر معظم انقلاب هنگام بازدید از پایگاه هوایی شهید نوژه همدان، در خصوص رشادتهای شهید عباس دوران فرمودند: «ما در سابقه این پایگاه کسی مثل شهید عباس دوران را داریم که بهخاطر ایمان، جان خودش را بهطور آشکار و صریح بر سر یک هدف گذاشت. اگر ماجرای شهید دوران را در کتابها خوانده بودیم، یا امروز هرکس میخواند، احتمال میداد که افسانه باشد. ولی ما آن را با چشم خودمان دیدیم که اگر ندیده بودیم میگفتیم افسانه است. اینها شوخی نیست؛ اینها عظمت دارد؛ همت انسانها اینجور است و ما بایستی در هر بخشی همت کنیم».[29]
با اقتباس از تعبیر مقام معظم رهبری، کتابی در بیان شخصیت شهید عباس دوران با عنوان «شبیه افسانهها» به قلم مجید ایزدی و توسط شرکت انتشاراتی سوره مهر در ۱۴۰۳ منتشر شد. این کتاب شامل روایاتی کمتر شنیده شده از عباس دوران است. این کتاب از میان مصاحبههای شفاهی، دستنوشتههای شهید، و تحقیقات جامع، چهرهای کاملتر از زندگی و رشادتهای این اسطوره دفاع مقدس را به تصویر کشیده است.
پینوشتها:
[1]. پایگاه اطلاعرسانی بنیاد شهید و امور ایثارگران: «ماجرای شهادت شهید عباس دوران»، ۳۰ تیر ۱۳۹۷.
[2]. روزنامه همشهری، دوشنبه ۶ شهریور ۱۳۹۱، منعکس شده در «همشهری آنلاین»، ۲۶ آذر ۱۳۹۲.
[3]. روزنامه جوان، سه شنبه ۲۲ مرداد ۱۳۹۲، ش ۴۰۳۵، ص 9: «دریچه».
[4]. روزنامه همشهری، همان.
[5]. «دوران» به روایت همسر شهید، تهران، روایت فتح، 1383، ص 9.
[6]. پایگاه اطلاعرسانی بنیاد شهید و امور ایثارگران: «ماجرای شهادت شهید عباس دوران»، ۳۰ تیر ۱۳۹۷.
[7]. غفوری، علی، عقابهای سرزمین ایران، ج 1، تهران، نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، چ دوم، 1395، ص 117.
[8]. بابک، محمد، زندگینامه سرلشکر خلبان عباس دوران (فاتح آسمان بغداد)، تهران، آتشبار، 1395، ص 18 - 22؛ روزنامه جوان، همان.
[9]. کیا، بیژن، پلاکهای آسمانی، مجموعه خاطرات و زندگینامه شهید عباس دوران، شیراز، زرینه، 1389، ص 24.
[10]. روزنامه همشهری، همان.
[11]. ذوالفقاری، علی، آشنایی با زندگینامه شهید عباس دوران، تهران، نشر مکعب، 1392، ص 5.
[12]. کیا، بیژن، همان، ص 40 ـ 34.
[13]. «ویژه شهید سرلشگر خلبان عباس دوران»، به همت گروه مجلات شاهد، شاهد یاران، ش 96 و 97، مهر و آبان 1392، ص 8.
[14]. ذوالفقاری، علی، آشنایی با زندگینامه شهید عباس دوران، همان، ص 7.
[15]. علایی، حسین، تاریخ تحلیلی جنگ ایران و عراق، ج 1، تهران، مرز و بوم، ۱۳۹۵، ص 568.
[16]. علایی، همان، همان ص.
[17]. صحیفه امام، ج 16، ص 280.
[18]. روزنامه همشهری، همان.
[19]. روزنامه همشهری، همان.
[20]. بابک، محمد، زندگینامه سرلشکر خلبان عباس دوران (فاتح آسمان بغداد)، ص 40 ـ 9؛ لطفاللهزادگان، علیرضا، روزشمار جنگ ایران و عراق. کتاب بیستم: عبور از مرز، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1381، ص 338 و 339؛ کریمی، نبیالله، تقویم تاریخ دفاع مقدس: رمضان در رمضان، ، ج 23، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1392، ص 951.
[21]. علایی، همان، ص ۵۶۹؛ خبرگزاری جمهوری اسلامی، مقاله: «درباره عباس دوران»، تاریخ انتشار: ۳۰ تیر ۱۳۹۹؛ مجله «شاهد یاران»، عنوان مقاله: «جنبش عدم تعهد، سازمانی که اهدافش را فراموش کرد»، ش ۹۶ – ۹۷، ۱۳۹۲، ص 84 - 90.
[22]. علایی، همان، ص ۵۶۹؛ علیرضا نمکی اراکی، «ارتش با تمام توان جنگید»، ضمیمه روزنامه شرق، س 11، ش ۱۸۳۸، یکشنبه ۳۱ شهریور ۱۳۹۲، ص ۱۱.
[23]. دانشنامه اسلامی: «شهید عباس دوران».
[24]. پرهیزگار، علیاکبر، یادگار عقاب: نگاهی به زندگی شهید عباس دوران، تهران، شاهد، 1390، ص 8.
[25]. روزنامه همشهری، همان.
[26]. کیا، بیژن، همان، ص 11.
[27]. شاهد یاران، ص 8.
[28]. فراستی، مسعود، فرهنگ فیلمهای جنگ و دفاع ایران، تهران، ساقی، 1392، ص 123.
[29]. خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۲۹ فروردین ۱۴۰۳، ساعت ۷:۳۸، کد خبر: 85446480.
تعداد بازدید: 20
