27 مرداد 1405
زهرا رضایی
تاریخنگاری مبارزات منتهی به انقلاب اسلامی ایران، بهرغم گسترش کمّی پژوهشهای چند دهه اخیر، همچنان عمدتاً بر سازمانها و جریانهایی متمرکز است که بهواسطه شمار اعضا، تداوم فعالیت یا حضور در روایتهای رسمی، جایگاهی برجسته در ادبیات تاریخی این دوره یافتهاند. در حاشیه این جریانهای بزرگ، تشکلهایی محدودتر نیز وجود داشتهاند که هرچند دامنه اثرگذاری آنها از سازمانهای کلان کمتر بوده، اما شناخت دقیق آنها برای ترسیم تصویری واقعنمایانه از تکثر نیروها، اندیشهها و الگوهای کنش سیاسی در سالهای پیش از انقلاب ضرورت دارد. گروه «فجر انقلاب» از جمله همین تشکلهای کمترشناختهشده است که کتاب «منفی و مخفی»، تألیف مریم صادقیپری، به بازسازی سرگذشت آن اختصاص یافته است. این اثر در سال ۱۴۰۴ از سوی بنیاد تاریخپژوهی و دانشنامه انقلاب اسلامی، در قطع رقعی و ۱۷۲ صفحه منتشر شده و عنوان فرعی «روایت مبارزات و فرجام گروه فجر انقلاب»، قلمرو موضوعی آن را بهروشنی تعیین میکند.
موضوع کتاب، نه صرف شرح چند واقعه، بلکه ترسیم چرخه کامل حیات یک تشکل سیاسی است؛ از زمینههای پیدایش و مبانی فکری شکلدهنده آن گرفته تا نحوه سازماندهی، فعالیتهای عملیاتی، روند شناسایی و بازداشت اعضا و سرانجام سرنوشت آنان. گروه فجر انقلاب بر پایه آنچه کتاب روایت میکند، تشکلی مذهبی، کوچک و مخفی بود که هسته اصلی آن را جوانانی مخالف حکومت پهلوی تشکیل میدادند. این جوانان در بستری میزیستند که از یک سو با نظارت و کنترل امنیتی مستمر مواجه بود و از سوی دیگر، شاهد تکثر الگوهای مبارزاتی در میان نیروهای مخالف حکومت، از جریانهای مارکسیستی تا سازمانهای مذهبی، بود. در چنین فضایی، گروه فجر انقلاب میکوشید ضمن پایبندی به هویت دینی خویش، فعالیت تشکیلاتی و عملیاتی خود را نیز پیش ببرد.
عنوان کتاب نیز گویای دو مؤلفه بنیادین در فهم ماهیت این گروه است. «مخفی» به پنهانکاری تشکیلاتی، رعایت ملاحظات امنیتی و تلاش برای دور ماندن از دید نیروهای امنیتی اشاره دارد؛ مؤلفهای که برای تداوم حیات هر تشکل غیرقانونی در فضای سرکوب، اجتنابناپذیر مینماید. در برابر آن، «منفی» به مفهوم «مبارزه منفی» بازمیگردد؛ راهبردی که در گفتمان گروه به معنای انفعال و کنارهگیری نیست، بلکه مجموعهای از تدابیر را در بر میگیرد که از عدم همکاری با ساختار سیاسی، سلب مشروعیت از نهادهای حاکم و آگاهیبخشی تا ایجاد نوعی مقاومت اجتماعی امتداد مییابد. تلفیق این دو مؤلفه در عنوان اثر، نشان میدهد که گروه مبارزه را در مرز میان فعالیت غیرعلنی و امتناع از مشارکت در سازوکارهای رسمی قدرت جستوجو میکرده است.
بااینحال، کارنامه عملیاتی گروه نشان میدهد که فعالیت آنها به حوزههای غیرخشونتآمیز محدود نمیماند. کتاب به اقداماتی چون انفجار کارخانه آبجوسازی و دفتر مجله «ستاره سینما» اشاره دارد و همین امر، اهمیت بررسی مستند نسبت میان راهبرد مبارزه منفی و اقدامات عملیاتی را آشکار میسازد. روایت کتاب از این رویدادها، اهداف، زمینههای اجرا، نحوه برنامهریزی و پیامدهای هر عملیات را در بستر کلی فعالیت گروه قرار میدهد و از این رهگذر، تصویری از منطق تصمیمگیری اعضا و تحول رویکرد آنان به دست میدهد. این بخش از کتاب بهویژه برای پژوهشگرانی که به نسبت میان گفتمانهای مبارزاتی و کنش عملی در میان گروههای مذهبی آن دوره میاندیشند، حاوی دادههایی قابل توجه است.
کتاب در چهار فصل تدوین شده و بهگونهای طراحی گردیده که سیر روایت از مرحله شکلگیری تا فرجام گروه را بهصورت پیوسته دنبال کند. فصل نخست، با عنوان «گام به گام تا طلوع»، به زمینههای تأسیس و شکلگیری فکری گروه اختصاص دارد. این فصل با کندوکاو در پیشینه خانوادگی، اجتماعی و آموزشی اعضا میکوشد مسیر ورود آنان به فعالیت سیاسی و عواملی را که به همگرایی فکری آنها انجامید، بازنمایی کند. چنین رویکردی، اعضای گروه را نه بهعنوان کنشگرانی انتزاعی، بلکه در جایگاه افرادی با زمینههای زیستی و فرهنگی مشخص بازمیشناسد. فصل دوم، با عنوان «از تأسیس تا آخرین عملیات»، به فعالیتهای تشکیلاتی و عملیاتی گروه میپردازد و از خلال شرح اهداف، تقسیم وظایف، امکانات در دسترس و شیوه ارتباط میان اعضا، سازوکار درونی این تشکل را ترسیم میکند. فصل سوم به بازداشت و محاکمه اعضا اختصاص دارد و روند مواجهه گروه با دستگاه امنیتی و قضایی حکومت را روایت میکند. فصل پایانی نیز فرجام اعضا و وصیتنامههای آنان را بررسی میکند و با این تمهید، پرونده روایی گروه به انجام میرسد.
از حیث منابع، کتاب از تنوع قابل توجهی برخوردار است. اسناد ساواک، گزارشهای بازجویی، خاطرات، مصاحبهها، احکام قضایی، تصاویر آرشیوی و مدارک شخصی اعضا از جمله موادی هستند که در تدوین اثر به کار گرفته شدهاند. گردآمدن این مجموعه در کنار یکدیگر، به خواننده اجازه میدهد از زوایای گوناگون به زندگی و فعالیت گروه بنگرد. بهویژه بهرهگیری از اسناد امنیتی در کنار روایتهای شفاهی و مدارک شخصی، ظرفیت تطبیق منابع و سنجش روایتها با یکدیگر را افزایش میدهد و زمینه را برای شناخت دقیقتر وقایع مهیا میسازد. وصیتنامههای اعضا نیز که در فصل پایانی آمده است، افزون بر ارزش سندی، دریچهای به ذهنیت دینی، تلقی اعضا از مبارزه و نحوه پیوند زدن سرنوشت فردی با آرمانهای جمعی میگشاید.
جلد کتاب نیز بهمثابه بخشی از کلیت اثر، در معرفی ماهیت آن نقش دارد. بر روی جلد، عنوان «منفی و مخفی» و در زیر آن عنوان فرعی «روایت مبارزات و فرجام گروه فجر انقلاب» درج شده است. در مرکز جلد، تصویر تکرنگ سیدحمیدرضا فاطمی، رهبر گروه، قرار گرفته و در پسزمینه، نشانههایی از اسناد، نوشتهها و خطوط آرشیوی دیده میشود. این ترکیب بصری، کتاب را بهعنوان اثری مستند و تاریخی معرفی میکند و فضایی متناسب با موضوع آن میآفریند. در پشت جلد نیز تصاویر چهار عضو گروه، یعنی شهید محمود پهلوان، شهید سیدحمیدرضا فاطمی، شهید محمدعلی باقری و شهید محمدعلی موحدی، در کنار یکدیگر جای گرفتهاند. کنار هم نشستن این تصاویر، بر وجهِ جمعی روایت تأکید میکند و به خواننده یادآور میشود که موضوع کتاب، سرگذشت یک شبکه تشکیلاتی است، نه صرفاً زندگینامه فردی واحد.
در پشت جلد همچنین عبارتی از سیدحمیدرضا فاطمی نقل شده است که درک گروه از شرایط آن دوره و منطق گذار از فعالیت علنی به مبارزه منفی و مخفی را بازتاب میدهد: «این قیام با کشته شدن تعداد بسیار زیادی از مردم ما سرکوب شد و نتیجه مهمی که از این شکست عاید ما گردید این بود که دانستیم دیگر با فرستادن وکلای خوب به مجلس و متحصن گردیدن و خواستار سقوط دولت شدن، کاری از پیش نمیبرد؛ چه هیئت حاکمه دست به سلاح برده بود و با آخرین نیروی خود سعی در سرکوب مردم داشت. از این زمان است که مردم و بهخصوص جوانان مبارزه منفی و همچنین مخفی خود را علیه دولت و هیئت حاکمه آغاز میکنند.» این نقلقول، تجربه سرکوب و ناکارآمدی شیوههای علنی را بهعنوان زمینهای برای چرخش به فعالیت منفی و مخفی معرفی میکند و در واقع چارچوب فهمی را که کتاب از انگیزه شکلگیری گروه ارائه میدهد، بهنحوی موجز پیش چشم خواننده میگذارد.
در مجموع، «منفی و مخفی» را باید کوششی در جهت ثبت و بازسازی تاریخ یکی از گروههای کمترشناختهشده در جریان مبارزات پیش از انقلاب دانست. کتاب با گردآوری و تنظیم اسناد و روایتها، تصویری منسجم از چرخه شکلگیری، فعالیت و سرانجام گروه فجر انقلاب عرضه میکند و از این حیث، سهمی در تکمیل نقشه نیروهای سیاسی و مذهبی آن دوره ایفا مینماید. این اثر بهطور مشخص برای پژوهشگران تاریخ معاصر، تاریخ انقلاب و تاریخ شفاهی، دانشجویان و دانشآموختگان رشتههای تاریخ و علوم سیاسی، علاقهمندان به مطالعه گروههای مذهبی و تشکلهای مخفی سالهای پیش از انقلاب و نیز خانوادهها و بازماندگان شهیدان این گروه، اثری مناسب و قابل استفاده است و میتواند مبنایی درخور برای آشنایی با این تشکل و آغاز پژوهشهای تکمیلی در این زمینه به شمار آید.
تعداد بازدید: 41
