03 شهریور 1405
زهرا رضائی
کتاب «بحر بیکران: زندگی و خاطرات عارف و فقیه، میرزا محمدعلی شاهآبادی؛ به روایت نصرالله شاهآبادی» در سال ۱۴۰۴ توسط حسین کشفی تدوین و به کوشش مؤسسه علمی ـ فرهنگی دارالحدیث در ۲۱۸ صفحه چاپ و منتشر شده است. این اثر در شمار نوشتههایی قرار میگیرد که با بهرهگیری از منابع مکتوب موجود، به بازخوانی زندگینامه چهرههای حوزوی در تاریخ معاصر ایران میپردازد.
بخش ابتدایی کتاب با نام «سخن آستان» توسط آستان حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) منتشر شده و تمرکز آن بر بازخوانی زندگی عالمانی است که علم و عمل را همزمان در زندگی خود پی گرفتهاند. همچنین در این بخش، از پیوند خانوادگی آیتالله شاهآبادی با خاندان اهلبیت(ع)، مهاجرت جدّ وی، آیتاللهالعظمی حاجمیرزا حسین شاهآبادی، و جایگاه علمی و معنوی خاندان شاهآبادی سخن به میان آمده است.
پس از آن سید حسین کشفی در پیشگفتار آورده است که از نگاه او، مردم برای آموختن راه و رسم زندگی به الگویی واقعی نیاز دارند؛ از اینرو، هدف اصلیاش از نگارش این اثر، نشان دادن نحوه مواجهه یک عالم دینی با مسائل واقعی زندگی بوده است.
او در ادامه توضیح میدهد که این کتاب، خلاصهای است از بخش سوم خاطرات آیتالله حاجآقا نصرالله شاهآبادی است که آن را از کتاب «حدیث نفس» آورده است. کشفی تأکید میکند که چون راوی این خاطرات، فرزند ایشان است و سالها از نزدیک شاهد سبک زندگی پدرش بوده، توانسته جزئیات خانوادگی و شخصیتری را روایت کند که معمولاً در زندگینامههای رسمی کمتر به چشم میخورد.
همچنین او برای آنکه مخاطب بداند کجا سخن راوی است و کجا نقلِ قولِ آیتالله شاهآبادی، از علامت (ش) در داخل پرانتز استفاده کرده است تا جملات مستقیم ایشان بهطور مشخص از متن متمایز باشد. کشفی در پایان، اشاره میکند که چون مراحل آمادهسازی کتاب با خبر شهادت سیدحسن نصرالله و هاشم صفیالدین همزمان بوده، تصمیم گرفته است ثواب این زحمت را به روح این دو شهید تقدیم کند.
پس از بخشهای آغازین، سالشمار زندگی آیتالله شاهآبادی در صفحات ۱۹ و ۲۰ آمده و در ادامه، مطالب کتاب در شش فصل موضوعی تنظیم شده است.
فصل نخست با عنوان «حیات علمی»، به مسیر تحصیل و تدریس آیتالله شاهآبادی اختصاص دارد و موضوعهایی مانند تحصیل در اصفهان، آموزش نزد پدر، حضور در حوزه تهران، تحصیل در نجف و سامرا، بازگشت به ایران، فعالیت علمی در تهران و قم، علوم عقلی، شاگردان و آغاز آشنایی امام خمینی با ایشان را دربر میگیرد.
فصل دوم، «حیات معنوی» به عرفان عملی و آداب عبادی او میپردازد و موضوعاتی مانند ارتباط با خداوند، حقیقت اسلام، سحرخیزی، چلهنشینی، دعا، نماز اول وقت، توسل به اهلبیت(ع)، اسم اعظم، رؤیای صادقه، کرامت و دستورالعملهای اخلاقی را شامل میشود.
فصل سوم با نام «سلوک عملی و اجتماعی»، درباره رابطه او با مردم است. کاشفی در این فصل به مواردی مانند کمک به نیازمندان، قرضدادن، احترام به مادر، تشکیل جلسات اخوت، تأسیس مؤسسه، راهاندازی دبستان، هیئتهای سیار و امر به معروف و نهی از منکر اشاره کرده است که نمونههایی از فعالیتهای اجتماعی ایشان را نشان میدهد.
فصل چهارم با عنوان «مبارزات سیاسی»، به مواضع آیتالله شاهآبادی در برابر حکومت وقت و رویدادهای سیاسی میپردازد. این فصل شامل موضوعاتی مانند مواضع او در برابر اقدامات ضد دینی، کشف حجاب، فشارهای حکومتی، مخالفت با ظلم، تحصن، مقابله با رضاخان، تعطیلی نماز جماعت، نقشه راه انقلاب و گزارشهایی از پیشبینیهای او پیرامون تحولات سیاسی و جنگ است.
فصل پنجم با عنوان «همسران و فرزندان»، به فضای خانواده و شیوه تربیتی ایشان اختصاص دارد و شامل مواردی مانند عدالت و احترام در برخورد، حق مادر، فرزندان، خاطرات کودکی، مدیریت خانوادگی، دبستان توفیق، عشق به روحانیت و انتخاب استاد است.
فصل ششم با نام «عروج» نیز به واپسین روزهای زندگی، بیماری، خبر ارتحال، تشییع، نماز میت، دفن در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، سنگ قبر، مجالس فاتحه و بازتاب رحلت او میپردازد؛ همچنین در این فصل به برخی نقلها درباره مخالفان فلسفه و عرفان، عنوانهایی مانند «عالم آلمحمد(ص)» و «ستاره آسمان»، و رؤیاهای نقلشده پس از رحلت اشاره شده است که بخش پایانی زندگینامهی ایشان در این اثر را تشکیل میدهد.
در پایان کتاب نیز فهرست منابع آمده است و خواننده میتواند از طریق آن با بخشی از منابع مکتوب مورد استفاده در تدوین اثر آشنا شود.
یکی از ویژگیهای مهم کتابِ «بحر بیکران»، استفاده از اسناد و تصاویر در سرتاسر آن است. در طول متن، عکسها، تصاویر تاریخی، اسناد، دستخطها و نمونههایی از مکاتبات آیتالله شاهآبادی در کنار روایتها قرار گرفتهاند تا خواننده فضای زندگی و فعالیتهای ایشان را بهتر درک کند. برای نمونه، در صفحه ۱۶۶ و در مطلبی با عنوان «عارف مبارز»، جملهای از امام خمینی(ره) درباره ایشان نقل شده است: «من عارفی به مانند وی ندیدم که هم فقیه باشد، هم فیلسوف باشد، هم مبارز؛ واقعاً هم در مسئله مبارزه و دفاع از دین، عجیب بود.»
طرح روی جلد شامل تصویر سیاهوسفید آیتالله شاهآبادی در کنار عنوان «بحر بیکران» است. طراحی پشت جلد نیز با زمینهای ساده و مات به رنگ سبز ـ خاکی انجام شده است. در بخش میانی پشت جلد، نواری افقی به رنگ فیروزهای قرار دارد که نشان آستان مقدس حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) و عنوان انگلیسی کتاب در مرکز آن درج شده است.
متنِ پشت جلد، بر ضرورت شناسایی و معرفی مفاخر دینی تأکید داشته و هدف از انتشار این پژوهش را فراهم آوردن زمینهای برای آشنایی بیشتر با سیره عالمان دین عنوان کرده است.
در کنار همه این مباحث، یک نکته مهم دیگر وجود دارد که خواندن این کتاب را برای علاقهمندان به تاریخ محلی نظاممندتر میکند و آن، پیوند مطالب کتاب با سابقه تاریخی و مذهبی «شهر ری» است؛ بهویژه آنکه ایشان بخشی از عمر خود را در این شهر زندگی کردهاند و مزارشان نیز در همانجا قرار دارد. مطالعه این کتاب فرصتی است تا با گوشههایی از تاریخ و فضای معنوی شهر ری آشنا شویم؛ شهری که همواره با رویدادها، جریانات علمی و چهرههای گوناگون پیوند داشته است.
این اثر تصویر نزدیکی از زندگی خانوادگی، فضای خانه و ارتباطات حوزوی آیتالله شاهآبادی را با استفاده از اسناد و ارجاعات، در اختیار خوانندگان قرار میدهد. آیتاللهالعظمی میرزا محمدعلی شاهآبادی در این کتاب نه تنها در کسوت فقیه و مدرس، بلکه بهعنوان عارف و مصلح اجتماعی بررسی شده و با ثبت جزئیات زندگی روزمره، از قالبهای معمولِ زندگینامهنویسی فراتر رفته است.
در نهایت این کتاب برای پژوهشگران تاریخ معاصر روحانیت، تحلیلگران عرفان شیعی، و علاقهمندان به بررسی سنتهای استاد و شاگردی و روشهای تربیت دینی، اطلاعاتی ارائه میدهد که میتواند در مطالعات بعدی مورد استفاده قرار گیرد.
تعداد بازدید: 42
