10 شهریور 1405
زهرا رضائی
کتاب «حزب خلق مسلمان در تبریز» نوشته رامین مددلو، در سال ۱۴۰۴ توسط انتشارات دانشگاه جامع امام حسین(ع) در ۳۱۰ صفحه منتشر شده است. این کتاب با استفاده از اسناد، روزنامهها، مصاحبهها و همچنین عکسهای آن دوران، اتفاقات بعد از پیروزی انقلاب اسلامی را مرور میکند؛ اسنادی که در کنار هم، بخشهای ناگفته و مهم این ماجرا را برای خواننده روشن میکنند.
«حزب خلق مسلمان» جریانی سیاسی بود که در ماههای ابتدایی پس از پیروزی انقلاب اسلامی با حمایت از آیتالله شریعتمداری در تبریز شکل گرفت. این تشکیلات که در ابتدا با شعارهای مذهبی فعالیت میکرد، بهتدریج به محور اصلی مخالفت با ساختارهای نظام نوپای جمهوری اسلامی، بهویژه اصل ولایت فقیه در استان آذربایجان شرقی بدل شد.
بخش ابتدایی کتاب با عنوان «سخن ناشر»، یادداشتی از سوی «معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه جامع امام حسین(ع)» آغاز شده است که در آن ناشر بر نقش نهادهای علمی در ثبت و تحلیل تجربههای تاریخی کشور و ضرورت تولید پژوهشهای بومی و کاربردی تأکید میکند. پس از سخن ناشر، فهرست مطالب کتاب آمده است. مطالب کتاب در سه فصل اصلی تنظیم شده است. فصل نخست با عنوان «آیتالله شریعتمداری» به شخصیت و مسیر فکری ایشان اختصاص دارد و موضوعهایی مانند شکلگیری فهم ایشان از سیاست، قیام پانزدهم خرداد، پذیرش سلطنت مشروطه، پیروزی انقلاب اسلامی و ولایت فقیه از نگاه ایشان را دربر میگیرد.
فصل دوم با عنوان «حزب خلق مسلمان» به روایت شکلگیری و فراز و نشیبهای این حزب میپردازد. در این فصل موضوعاتی مانند مقدمات بحرانسازی، یکدست شدن حزب، مخالفت با اصل ولایت فقیه، شهادت آیتالله قاضی طباطبایی، آشوب نخست، اعلان تعطیلی موقت حزب، آشوب دوم و پایان بحران مطرح شده است. یکی از مهمترین مطالب این فصل، مخالفت حزب خلق مسلمان با اصل ولایت فقیه بود؛ اصلی که امام خمینی(ره) به عنوان مبنای نظام جمهوری اسلامی بر آن پافشاری میکرد. کتاب نشان میدهد که این اختلاف چگونه از یک بحث فکری به تقابلی تمامعیار در خیابانهای تبریز انجامید.
فصل سوم با عنوان «مدیریت بحران» به بررسی شیوه مواجهه مسئولان و نهادهای انقلاب با ناآرامیهای تبریز میپردازد.
در پایان هر یک از این سه فصل، بخشی با عنوان «جمعبندی فصل» برای مرور نکات کلیدی قرار داده شده است. در انتهای کتاب نیز فهرست منابع (شامل کتب، مقالات، مجلات، روزنامهها و مصاحبهها) آمده است.
مقدمه کتاب به قلم نویسنده رامین مددلو نوشته شده و در آن به شیوه گردآوری اطلاعات و ارکان اصلی پژوهش اشاره شده است. نکته مهمی که او در این بخش توضیح میدهد و به فهم بهتر محتوای کتاب کمک میکند، تکیه بر روایتهای زنده و شاهدان عینی است؛ او برای آنکه وقایع را تنها از روی اسناد مکتوب نبیند، علاوه بر بررسی دهها عنوان کتاب و نشریه از دیدگاههای مختلف، با دوازده نفر از افرادی که در سال ۱۳۵۸ در متن آشوبها و رویدادهای خیابانی تبریز حضور داشتند مصاحبه کرده است. همچنین نویسنده در مقدمه توضیح میدهد که این ماجرا را در سه بعدِ مذهبی، سیاسی و نظامی دستهبندی کرده تا چگونگی شکلگیری تنشها و نحوه مهار آن را به صورت گامبهگام بررسی کند. این رویکرد به خواننده نشان میدهد که مطالب کتاب بر پایه مشاهدات دستاول و مستندات تاریخی شکل گرفته است.
در طراحی داخلی کتاب، برای تفکیک مطالب، نقلقولهای مستقیم با قلمی متفاوت و پررنگتر مشخص شدهاند. این تمایز بصری کمک میکند تا متن اصلی از بخشهای مستند و نقلقولها بهراحتی تشخیص داده شود. این شیوه صفحهآرایی، بدون نیاز به توضیحات اضافه، مسیر مطالعه را برای مخاطب هموارتر کرده و باعث میشود تا خواننده بهسادگی تفاوت میان روایت اصلی کتاب و گفتههای نقلشده را دریابد.
مطالب کتاب «حزب خلق مسلمان در تبریز» به بازخوانیِ جزئیاتِ یکی از بحرانیترین دورههای تاریخ معاصر ایران، یعنی تحولات سال ۱۳۵۸ در آذربایجان میپردازد. این کتاب خواننده را با فضای فکری و سیاسی آن روزها، نحوه شکلگیری احزاب، نقش مراجع و روحانیون، و دلایل بروز اختلافات و درگیریهای محلی در تبریز آشنا میکند.
به عنوان نمونه، کتاب به فضای ناامنی و ترورهای هدفمند در پاییز ۱۳۵۸ میپردازد و چگونگی به شهادت رسیدن آیتالله قاضی طباطبایی و فعالیتهای خشونتآمیز گروه فرقان را با جزئیات بررسی میکند.
علاوه بر این، کتاب به مواضع رهبران سیاسی و مذهبی کشور در واکنش به بحران تبریز پرداخته است؛ از جمله پیام امام خمینی(ره) در آذرماه ۱۳۵۸ برای مهار تنشها که در آن آمده است: «من به شما دوستان اکیداً اخطار میکنم که هرکس عکس اینجانب را پاره کند یا بسوزاند و به من ناسزا بگوید و اهانت کند، کسی حق ندارد به او تعرض کند و از من طرفداری کند. امروز درصددند ایجاد غائله کنند و شماها را به جان هم بیندازند. باید با کمال خونسردی و آرامش از کنار آنان بگذرید و تعرض به آنان و مقابله بهمثل، خلاف رضای خداوند و از محرمات بزرگ شرعیه است».
کتاب «حزب خلق مسلمان در تبریز» از آن دست آثار تاریخی است که با تکیه بر اسناد، روزنامهها، عکسها و مصاحبه با شاهدان عینی، تصویری همهجانبه از یکی از بحرانیترین دورههای تاریخ معاصر ایران به دست میدهد. روایت کتاب نه تنها جزئیات شکلگیری و فعالیتهای حزب خلق مسلمان را روشن میکند، بلکه نشان میدهد چگونه تنشهای سیاسی و مذهبی در آذربایجان به درگیریهای خیابانی انجامید. پژوهش دقیق، دستهبندی منظم مطالب در سه فصل و استفاده از نقلقولهای مستقیم و مستند، این کتاب را به منبعی معتبر و خواندنی برای مخاطبان مختلف تبدیل کرده است.
طرح روی جلد کتاب، با کنار هم گذاشتن یک عکس قدیمی و نشانههای گرافیکی، حال و هوای شلوغ و درگیریهای سال ۱۳۵۸ تبریز را نشان میدهد. جلد از نظر شکل به دو بخش تقسیم شده است.
در بخش پایینی، یک عکس سیاه و سفید از آن روزها دیده میشود که گروهی از افراد مسلح با تفنگ در حال حرکت هستند. طراح، چهره و بدن همه این افراد را تار و نامشخص کرده و تنها تصویر آیتالله سیدکاظم شریعتمداری را در وسط این شلوغی، داخل یک کادر مستطیلیِ دولایه، کاملاً واضح و برجسته نشان داده است تا نقش اصلی او در آن ماجراها معلوم شود.
در بخش بالایی که زمینه روشنی دارد، در سمت چپ، یک نوار عمودی سبز دیده میشود. کلمه «حزب» با حروف ساده و کوچک بالای عنوان اصلی نوشته شده و عبارت «خلق مسلمان در تبریز»، داخل یک کادر مربعی با حاشیه مشکی و نامرتب قرار گرفته است. این شکل حروف، ظاهری شبیه به کتیبههای قدیمی به کتاب داده است. روی این بخش، اثر یک پنجه دست خونین با ابعاد بزرگ دیده میشود.
در پشت جلد، نام مجموعه «تدوین تجارب متراکم جمهوری اسلامی ایران» با موضوع «سیاست داخلی» درج شده و عنوان کتاب و نام نویسنده نیز به زبان انگلیسی آمده است. متن پشت جلد توضیح میدهد که این کتاب به بررسی اندیشههای آیتالله شریعتمداری و فعالیتهای «حزب خلق مسلمان» در سال ۱۳۵۸ میپردازد.
این کتاب در نهایت برای سه گروه از خوانندگان سودمند است: پژوهشگران تاریخ انقلاب اسلامی، تحلیلگران جریانهای سیاسی، و کسانی که به مدیریت بحران و تاریخ معاصر ایران علاقه دارند.
تعداد بازدید: 27
