24 شهریور 1405
زهرا رضائی
کتاب «خشت نو»، به کوشش محمد شهریاری و توسط انتشارات انقلاب اسلامی (چاپ پنجم، ۱۴۰۲)، در ۲۵۶ صفحه و قطع رقعی، به واکاوی مبانی تحول بنیادین در آموزش و پرورش از دیدگاه حضرت آیتالله خامنهای(ره) میپردازد. این کتاب بر اساس تمامی بیانات، پیامها و ابلاغیههای رهبر شهید انقلاب از ابتدای دهه ۱۳۶۰ تا سال ۱۴۰۱ تدوین شده است و در سال ۱۴۰۲ اولین بار به چاپ رسیده است. با توجه به انتشار تمامی پنج نوبت چاپ در سال ۱۴۰۲، این اثر هیچگونه تغییر ساختاری یا ظاهری نداشته و با همان قطع رقعی، ۲۵۶ صفحه و طرح جلد نخستین به بازار عرضه شده است.
این اثر با «مقدمه ناشر» آغاز میشود که در آن، نظام تعلیم و تربیت به عنوان میدان اصلی تقابل فکری میان الگوی تمدنی انقلاب اسلامی و نظام لیبرالیسم غربی معرفی شده است. این مقدمه بر ضرورت بازنگری علمی و بنیادین در آموزش و پرورش، بر پایه معارف اسلامی، برای دستیابی به اهداف تمدنی انقلاب تأکید میکند.
نویسنده، نظام تعلیم و تربیت را منشأ تحولات در سطح جامعه، خانواده و تکامل هویتهای فرهنگی و اجتماعی میداند. از نظر او، این نظام باید در راستای آرمانهای تمدنی و اجتماعی نظام اسلامی، مسیر رشد و حرکت انقلابی ملت را طی کند. وی با اشاره به تحولات حوزه تعلیم و تربیت پس از انقلاب، با استناد به کلام آیتالله خامنهای، خاطرنشان میکند که با وجود تلاشهای بسیار برای تحول در آموزش و پرورش، هنوز میان وضعیت موجود و کارکرد مطلوب آن فاصله وجود دارد. او بر اساس دیدگاه متخصصان، این فاصله را نشانهای از یک بحران پنهان در ساختار آموزش و پرورش ایران میخواند.
نویسنده سپس به تغییرات جهانی در موضوع تعلیم و تربیت و تأثیر سبک زندگی غربی در مدارس و دانشگاههای ایران پس از انقلاب اشاره میکند. او در پاسخ به این پرسش که «در عرصهی فرهنگ چه باید کرد؟»، به جای استفاده از الگوهای غربی، بر تقویت معارف اسلامی و جریانهای فرهنگی انقلابی تأکید دارد. برای این منظور، از مضامین صحیفه سجادیه امام سجاد(ع) و حدیثی از پیامبر اسلام(ص) بهره میگیرد. در پایان، نویسنده یادآور میشود که این کتاب، حاصل مسئولیت و مأموریتی است که برای پیگیری «تحول بنیادین در آموزش و پرورش» به او سپرده شده بود و در نهایت، پیشگفتار را با این ابیات به پایان میبرد:
«چون گذارد خشت اوّل بر زمین معمار کج گر رساند بر فلک، باشد همان دیوار کج
پس باید گفت که:
قالب این خشت در آتش فکن «خشت نو» از قالب دیگر بزن»
پس از پیشگفتار، فهرست مطالب آمده است. کتاب دارای چهار بخش است. بخش نخست با عنوان «جایگاه و کارکرد آموزش و پرورش در جامعه» به تبیین نقش محوری نظام تعلیم و تربیت در تحول اجتماعی، تربیت نیروی انسانی، هویتسازی تمدنی، جایگاه و منزلت معلم و پیوند آموزش با عدالت و نبرد فرهنگی اختصاص دارد.
بخش دوم با عنوان «لزوم و ضرورت تحول آموزش و پرورش» به آسیبشناسی نظام آموزشی موجود، نقد حافظهمحوری و اتکا به الگوهای ترجمهای و غربی، و اثبات ضرورت دگرگونی بنیادین در این ساختار میپردازد.
در بخش سوم با عنوان «معنا و مختصات تحول آموزش و پرورش»، چیستی، ابعاد عمیق و تدریجی تحول و لزوم پشتوانه و هدایت فکری تبیین شده است.
بخش چهارم با عنوان «ضروریات و بایستههای تحول در آموزش و پرورش» به مؤلفههای اجرایی و فکری تغییرات، از جمله تدوین فلسفه بومی، تربیت نیروی طراز اسلامی، استقلال فرهنگی، و الزامات تدوین و اجرای سند تحول بنیادین میپردازد. به عنوان نمونه در ادامه مباحث بخش چهارم، ذیل عنوان «دانشگاه فرهنگیان»، بر «اهتمام به مسئلهی تربیت معلم» تأکید شده است. رهبر شهید انقلاب، آیتالله خامنهای در بیانات خود با استناد به کلام امیرالمؤمنین(ع)، بر ضرورت خودسازی و تقدم تربیت باطنی معلمان بر آموزش دیگران تأکید کرده و فرمودهاند: «امیرالمؤمنین (علیهالصّلاةوالسّلام) درس همیشگی خودش را به همهی کسانی که در امور سیاسی، جامعهی خود نقشی دارند، بیان کرده است: “مَن نَصَبَ نَفسَهُ للنّاس اماماً فَلیَبدَأ بتَعلیم نَفسه قَبلَ تَعلیم غَیره”؛ هر کس که خود را در معرض ریاست، امامت و پیشوایی جامعه میگذارد ـ در هر محدودهای ـ اوّل باید شروع به تأدیب و تربیت خود کند؛ بعد به سراغ دیگران برود. میفرماید: “ولیکن تأدیبه بسیرته قبل تأدیبه بلسانه”؛ اگر میخواهد دیگران را تربیت کند، باید با سیره و روش و رفتار خود تربیت کند؛ نه فقط با زبان خود. به زبان، بسیار چیزها میشود گفت؛ اما آن چیزی که میتواند انسانها را به راه خدا هدایت کند، سیره و عمل کسی است که در محدودهای ـ چه در آفاق یک جامعه و چه در محدودههای کوچکتر ـ او را به عنوان پیشوا و معلّم و کسی که مردم بنا است از او پیروی کنند، منصوب کنند. بعد میفرماید: “و معلّم نفسه و مؤدّبها احقّ بالاجلال من معلّم النّاس و مؤدّبهم”؛ کسی که خود را تعلیم میدهد و تأدیب میکند، بیشتر مستحقّ تجلیل و تکریم است، از آن کسی که میخواهد دیگران را تأدیب کند، در حالی که خودش را تأدیب نکرده است.»
کتاب فاقد هرگونه سند، جدول و عکس است و در بعد بصری، تنها در ابتدای هر بخش از طرحها و نقاشیهای نمادین استفاده شده است؛ به این صورت که آغاز هر بخش با صفحهای سبزرنگ و حاوی تصاویری نظیر رویش نهال در کنار مداد یا قلمنی و کاغذ متمایز گشته تا پیوند دانش، تفکر و رشد را به نمایش بگذارد. همچنین عنوان بخشها با قلم سبزرنگ نوشته شده است. در انتهای اثر نیز فهرست منابع گنجانده شده است.
طراحی روی جلد کتاب شامل تصویری گرافیکی از یک دیوار آجری است که در بخش پایینی آن، آجرها دچار تغییر شکل شدهاند و از میان شکاف ایجاد شده، نقوش گیاهی سبزرنگ روییده است.
پشت جلد کتاب نیز از همان تم گرافیکی آجری (بهعنوان حاشیه متن) استفاده شده است. متن پشت جلد شامل روایتی تمثیلی درباره مسئولیت تربیت نسل توسط آموزشوپرورش است و در بخش انتهایی آن، آدرس وبسایت ناشر درج شده است.
در انتها باید گفت این کتاب برای سیاستگذاران، مدیران و برنامهریزان حوزهی تعلیم و تربیت، معلمان و دانشجویان دانشگاه فرهنگیان، و پژوهشگران علاقمند به شناخت مبانی فکری نظام آموزشوپرورش تراز انقلاب اسلامی، اثری کاربردی و راهگشاست.
تعداد بازدید: 8
