14 مهر 1405
زهرا رضائی
کتاب «زندگی و زمانه مسجد فیروزآبادی» نوشته محمدرضا رهسپار، اثری است در حوزه تاریخ‌نگاری محلی و مستندنگاری مساجد شاخص ایران که به بررسی جایگاه، تاریخچه و تحولات اجتماعی ـ سیاسی مسجد فیروزآبادی در منطقه شهرری می‌پردازد. این اثر در سال ۱۴۰۴، در قطع رقعی، با جلد نرم و در ۱۲۸ صفحه توسط انتشارات رسول آفتاب به چاپ رسیده است.
فهرست مطالب کتاب، بلافاصله پس از صفحه سرشناسه قرار گرفته است.
مقدمه کتاب با عنوان «مقدمه ستاد رسیدگی به امور مساجد» به قلم سید احسان موسوی حصاری (معاون فرهنگی اجتماعی مرکز رسیدگی به امور مساجد استان تهران) در صفحات ۹ تا ۱۱ قرار دارد. در این بخش با استناد به آیات و روایات، مسجد به‌عنوان کانون نورانیت و پناهگاه محله در مواجهه با بلایای طبیعی و دگرگونی‌های اجتماعی توصیف شده است که نقش محوری آن از دوران پیروزی انقلاب اسلامی و دفاع هشت‌ساله تا بحران‌های معاصری چون همه‌گیری کرونا تداوم داشته است. در ادامه، این اثر به‌عنوان نخستین گام از «طرح مستندنگاری مساجد شاخص استان تهران» معرفی می‌شود که هدف آن ثبت تاریخچه شکل‌گیری و تجربیات زیسته ۲۲ مسجد موفق معاصر استان تهران در قالب کتابچه‌هایی کاربردی برای بهره‌برداری الگوگیران و فعالان فرهنگی است.
پس از مقدمه، بخش «پیشگفتار» به قلم محمدرضا رهسپار در صفحات ۱۳ و ۱۴ جای گرفته است. نویسنده در این بخش، مسجد جامع را از دیرباز کانون پیوند ساختارهای شهری و اجتماعی و مهم‌ترین نماد فرهنگی و هویتی مسلمانان دانسته و به بررسی کارکردهای چندگانه آن در حوزه‌های تجاری، سیاسی، اجتماعی و محله‌محور پرداخته است. وی با تأکید بر پیشینه و نقش‌آفرینی مؤثر مسجد فیروزآبادی در تحولات دهه‌های اخیر، تدوین این کتاب را تلاشی برای بازخوانی فعالیت‌های همه‌جانبه این پایگاه دینی ـ مردمی معرفی کرده و از همراهی چهره‌هایی چون دکتر سیدوحید فیروزآبادی (نوه مرحوم آیت‌الله فیروزآبادی) و حاج محسن حسن‌پور (نماینده تولیت مسجد) قدردانی نموده است. کتاب در ده فصل نگاشته شده است.
فصل اول با عنوان «معرفی مسجد فیروزآبادی»، به ویژگی‌های ساختمانی، معماری و جایگاه این بنا می‌پردازد. این فصل به زیربخش‌های «سلام مناره استوار»، «معماران مسجد فیروزآبادی» و «شهرت مسجد فیروزآبادی» تقسیم شده است.
فصل دوم «بنیان‌گذار مسجد؛ آیت‌الله سیدرضا فیروزآبادی»، به معرفی بانی این مجموعه اختصاص دارد و عناوین آن شامل «روایت زندگی آیت‌الله فیروزآبادی»، «زمینه‌سازی برای ساخت مسجد و بیمارستان»، «ساده‌زیستی» و «حاج مهدی سلامت» است.
عنوان فصل سوم «روایت زندگی و آثار جلال آل‌احمد» است که نویسنده به نسبت جلال آل‌احمد با مسجد و ماجرای دفن او در این مکان می‌پردازد. زیربخش‌های این قسمت عبارتند از: «مزار نام‌آشنا»، «سنگی بر گوری»، «آشنایی جلال با امام خمینی(ره)»، «نامه جلال به امام خمینی در سال ۱۳۴۳»، «چرا مسجد فیروزآبادی؟» و «گزارش ساواک».
نویسنده در فصل چهارم «محمد همایون»، به معرفی این او به عنوان خیّر فرهنگی و از بنیان‌گذاران حسینیه ارشاد می‌پردازد که پیکر او نیز در مسجد فیروزآبادی و در کنار مقبره جلال آل‌احمد به خاک سپرده شده است. این فصل شامل مباحث «روایت زندگی محمد همایون»، «حسینیه ارشاد»، «برگ‌جهان و همایون» و «خدمات محمد همایون در روستای برگ‌جهان» است.
فصل پنجم با عنوان «سید حسین میرخانی»، به چهره سرشناس خوشنویسی معاصر که در این مکان آرام گرفته اختصاص دارد و مبحث آن ذیل عنوان «مزار خداوند عشق و هنر» تدوین شده است.
فصل ششم «جریانات انقلاب در مسجد فیروزآبادی» نام دارد که به کارکردهای سیاسی و مبارزاتی مسجد پیش و پس از پیروزی انقلاب اسلامی می‌پردازد. زیربخش‌های این فصل شامل «منبری‌های مشهور و تأثیرگذار»، «تشکیلات حزب جمهوری در مسجد فیروزآبادی»، «تشکیلات حزب مؤتلفه شهرری»، «کمیته امداد امام خمینی در مسجد فیروزآبادی»، «تأسیس دانشگاه آزاد در مسجد فیروزآبادی» و «دفتر شورای نگهبان در مسجد فیروزآبادی» می‌شود.
فصل هفتم با عنوان «بسیج مستضعفین مسجد فیروزآبادی»، به فعالیت‌های پایگاه بسیج این مسجد در دهه‌های مختلف اختصاص دارد و به عناوینی چون «مسؤولین پایگاه بسیج امام رضا(ع)»، «از ستاد مردمی جبهه تا فرماندهی پایگاه بسیج»، «موجی مهربان»، «فعالیت‌های تابستانه پایگاه بسیج خواهران مسجد»، «فعالیت‌های پایگاه در دوره کرونا» و «کانون خدمت رضوی شهرستان ری» می‌پردازد.
فصل هشتم «پشتیبانی جنگ» نام دارد ک نویسنده نقش امدادی و حمایتی این پایگاه را تبیین کرده و شامل «نقش مسجد در پشتیبانی از جنگ»، «پشتیبانی مناطق سیل‌زده و زلزله‌زده» و «پشتیبانی مناطق بمباران شده» است.
فصل نهم با عنوان «ائمه جماعات مسجد فیروزآبادی»، به پیشینه امامان جماعت و سخنرانان این مرکز عبادی ـ سیاسی پرداخته و به دو زیربخش «ائمه جماعت مسجد» و «سخنرانان بعد از انقلاب در مسجد» تقسیم شده است.
فصل دهم و پایانی با عنوان «شهدای محله و مسجد فیروزآبادی»، به معرفی شهدای منسوب به این مسجد اختصاص دارد و با معرفی شهدای پایگاه و ثبت زندگینامه و یادنامه شهیدانی چون عباس اسدی مطلق، ابوالفضل و داوود اسماعیلی ابوالخیری، علی‌اصغر، محمود و عباس اکبری، امیرحسین عبدالوهابی، هادی محمدنفری، سید مهدی رفیعی طباطبایی، حسن جودی، محمدحسین (مهدی) تقوی‌راد، اصغر رشیدی فیروزآبادی، حسن رفیعی، مرتضی رفیعی، مرتضی فراهانی، مصطفی قاسمی، ابوالفضل محمدی، حسین مصطفایی، رضا و محسن نوراللهی و امیر یارمحمدی، کتاب را به پایان می‌برد.
زبان نویسنده در این اثر ترکیبی از «نثر مستند و گزارش‌گونه» با «روایتی توصیفی و مشاهدات عینی» است. لحن متن ساده، روان و ملموس است و نویسنده با زاویه دید اول‌شخص و توصیف جزئیات فضا و حالات درونی خود، تلاش کرده فضای مسجد و رخدادها را از حالت یک تاریخ‌نگاریِ صرفاً آماری و اداری خارج کند و به آن جنبه‌ای زنده و ملموس ببخشد.
در ادامه برای آشنایی بیشتر با زبان نویسنده و فضای روایت، برشی از کتاب آمده است: «یکی دیگر از مواردی که مسجد فیروزآبادی را از دیگر مساجد متمایز می‌کند، وجود قبرستان است. ساعت از شانزده گذشته. سایه‌ی سرد دی‌ماه، حیاط مسجد را که گوشه‌گوشه‌اش با برگ‌های پلاسیده پوشیده شده، همچون گورستانی دور از شهر نشان می‌دهد. اولین‌بار است که به اینجا آمده‌ام. باد سردی برگ‌ها را جابه‌جا می‌کند. خودم را عقب می‌کشم. آرام قدم می‌گذارم و حریصانه روی یک‌یک قبرها چشم می‌دوانم. شاید قبری را جا بیندازم و نام آشنایی که دنبالش هستم، نبینم. آخرین ردیف قبرها را با حسرت نگاه می‌کنم و نمی‌یابمش! به اطراف نگاه می‌کنم؛ نکند جایی از حیاط مسجد را ندیده باشم! می‌چرخم و لابه‌لای باغچه وسط حیاط، این طرف و آن طرف می‌روم.»
کتاب دارای تصاویر و تنها یک سند تاریخی است؛ این سند که در صفحه ۵۰ کتاب درج شده، گزارش ساواک از مراسم هفتم درگذشت جلال آل‌احمد در مسجد فیروزآبادی است. همچنین مطالب متن با پاورقی‌های ارجاعی و توضیحی همراه شده‌اند. با این حال، در پایان کتاب «فهرست منابع و مآخذ» مستقلی درج نشده است.
طراحی روی جلد کتاب با بهره‌گیری از عناصر معماری سنتی ایرانی ـ اسلامی شکل گرفته است؛ در پس‌زمینه اثر، بافت آجرچینی سنتی به چشم می‌خورد و در مرکز آن، کادری ترنج‌مانند به رنگ فیروزه‌ای و با فرم محرابی جای داده شده که عنوان کتاب و نام نویسنده با حروف سفید درون آن درج شده است. همچنین در گوشه‌های بالایی و پایینی طرح، نقوش و تزیینات اسلیمی فیروزه‌ای با گل‌های حنایی و نارنجی تداعی‌کننده کاشی‌کاری‌های سنتی مساجد به کار رفته و هماهنگی بصری اثر را تکمیل کرده است. در طراحی پشت جلد کتاب نیز از زمینه فیروزه‌ای استفاده شده است.
تعداد بازدید: 4
