21 مهر 1405
زهرا رضائی
کتاب «چهل شاهد؛ بررسی چهل سال عکاسی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس»، اثری پژوهشی و مستند در حوزه تاریخ و نقد عکاسی جنگ و انقلاب است که تحت سرپرستی دکتر ساسان والی‌زاده و با همکاری علیرضا سلیمی، علیرضا نعمتی، عبدالله قهری و فاطمه عبدالهی تدوین شده است. این اثر در سال ۱۴۰۴، در نوبت چاپ اول، در ۳۷۴ صفحه (در قطع وزیری/شومیز) توسط نشر سرو به چاپ رسیده است. صفحه‌آرایی و طراحی جلد کتاب را علیرضا زمانی بر عهده داشته و این اثر به بازخوانی، مصاحبه و تحلیل تصویری چهار دهه عکاسی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس در ایران می‌پردازد.
ناشر در ابتدای کتاب به ضرورت ثبت و انتقال رویدادهای انقلاب اسلامی و دفاع مقدس برای نسل‌های آینده اشاره کرده است. در این متن، موزه‌ها و آثار مکتوب به‌عنوان ابزارهایی برای حفظ این میراث معرفی شده‌اند و نقش «موزه ملی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس» در تبیین مفاهیم مرتبط با این دوران ذکر شده است.
ناشر درباره این کتاب توضیح داده که این اثر با تمرکز بر هنر عکاسی تدوین شده است. عنوان «چهل شاهد» برگرفته از نام یک گروه داوطلب عکاسی در سال ۱۳۶۱ است. مطالب این کتاب حاصل سلسله نشست‌ها و گفت‌وگوهایی با چهل عکاس انقلاب و دفاع مقدس، و با هدف ثبت تاریخ عکاسی این دوران گردآوری شده است.
فهرست مطالب کتاب شامل نام ۴۰ عکاس است که بر اساس حروف الفبا مرتب شده‌اند: مهرزاد ارشدی، ناصر افراسیابی، مرتضی اکبری، محمود بدرفر، احمد بناکاشانی، اباصلت بیات، علیرضا جلیلی‌فر، امیرعلی جوادیان، سعید حاجی‌خانی، محمدحسین حیدری، محمدحسین خوش‌نواز، مسعود زنده‌روح کرمانی، ابراهیم شاطری، سید مسعود شجاعی طباطبایی، رسول صدرعاملی، سیف‌الله طاهری، محمود ظهیرالدینی، محمود عبدالحسینی، مجید دوخته‌چی‌زاده، کمال‌الدین شاهرخ، احمد علیزاده نوحی، جاسم غضبانپور، سعید فرجی، محمد فرنود، علی فریدونی، ساسان مؤیدی، منوچهر قلم چی، علی کاوه، یوسف گرامی، محمود گل‌محمدی، بهرام محمدی‌فرد، محمدرضا مرادآبادی، قاسم محمدی، سید عباس میرهاشمی، حسین ناظریان، نجف‌زاده شهری، احمد نصیرپور، خسرو ورکانی، عربعلی هاشمی و داود یاراحمدی.
کتاب «چهل شاهد» بازتاب‌دهنده تجربیات چهل عکاس است که هرچند خاستگاه و شیوه فعالیت متفاوتی داشته‌اند، اما ثبت وقایع انقلاب اسلامی و هشت سال دفاع مقدس محور پیوند آثار آن‌هاست. بر اساس محتوای مصاحبه‌ها، رویکرد و میدان فعالیت این عکاسان را می‌توان در چهار محور موضوعی دسته‌بندی کرد:
۱. عکاسان انقلاب و تحولات شهری: چهره‌هایی که کانون توجه دوربین آن‌ها روزهای پیروزی انقلاب، راهپیمایی‌های مردمی، درگیری‌های خیابانی و تحولات سال ۱۳۵۷ و پس از آن در شهرها بوده است (مانند اباصلت بیات، رسول صدرعاملی، عربعلی هاشمی، محمد فرنود، محمود عبدالحسینی و علی کاوه).
۲. عکاسان خطوط مقدم و مناطق عملیاتی: عکاسانی که در جریان عملیات‌های مختلف در خطوط مقدم نبرد در مناطق جنوب و غرب کشور حضور مستقیم داشته و تمرکزشان بر ثبت تاکتیک‌های نظامی، لحظات درگیری، وضعیت رزمندگان و جغرافیای جنگی بوده است (مانند علی فریدونی، بهرام محمدی‌فرد، محمود بدرفر، امیرعلی جوادیان، محمدحسین حیدری، ابراهیم شاطری و خسرو ورکانی).
۳. عکاسان مقاومت بومی، جنگ شهرها و تبعات انسانی: عکاسانی که زاویه دید خود را بیشتر بر شرایط زیستی مردم در ایام محاصره شهرها، بازتاب بمباران مناطق مسکونی، وضعیت مهاجران جنگی و ویرانی‌های حاصل از تجاوز متمرکز کردند (مانند جاسم غضبانپور در خرمشهر، مهرزاد ارشدی در حصر آبادان و ساسان مؤیدی در ثبت موشک‌باران تهران و حلبچه).
۴. عکاسان با خاستگاه مطبوعاتی و مستندنگاری: کسانی که با مأموریت‌های سازمانی و خبری از سوی خبرگزاری‌ها، روزنامه‌ها یا ستادهای تبلیغاتی و روابط عمومی وارد این عرصه شدند و به ثبت مستند، پرتره‌نگاری و ثبت پیوسته رویدادها پرداختند (مانند منوچهر قلم چی، احمد بناکاشانی، مسعود زنده‌روح کرمانی و سیدعباس میرهاشمی).
کتاب بر پایه قالب تاریخ شفاهی و مصاحبه‌های مستقیم با عکاسان سامان یافته است. لحن کتاب زبانی گزارشی، عینی و روایی دارد که حاصل پیاده‌سازی جلسات گفت‌وگو درباره عکاسیِ رویدادهای دوران انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی است.
مصاحبه‌کنندگان کوشیده‌اند متناسب با خاستگاه، تخصص، نوع نگاه و تجربه زیسته هر عکاس، پرسش‌های متفاوتی را طرح کنند تا ابعاد گوناگون حضور آن‌ها در رویدادها بازتاب یابد. برای آشنایی با زبان کتاب و فضای گفت‌وگوها، برشی از گفت‌وگو با رسول صدرعاملی در ادامه نقل می‌شود. پرسش بر رویکرد هدفمند و عکاسی اجتماعی متمرکز است:
ـ استاد صدرعاملی از زمانی که شما عکاسی را شروع کردید تقریباً ۴۰ سال گذشته و در این مدت تجربیات زیادی در زمینه‌های مختلف کسب کرده‌اید، از نظر شما شاخصه‌های عکاسی اجتماعی که فرمودید امروزه مغفول واقع شده، چیست؟
«هدفمند عکاسی کردن. یعنی زمانی در حال حرکت از مبدایی به مقصدی هستی و در این فاصله اتفاق‌هایی می‌افتد، دوربین دست‌تان است و شروع به عکاسی می‌کنی، این نوع عکاسی کردن فرق دارد با این‌که پروژه‌ای داشته باشی که ممکن است یک یا ده سال طول بکشد.»
در مقابل، در گفت‌وگو با علی فریدونی، گفت‌وگو بر شرایط خطوط مقدم، حس‌وحال رزمندگان در صحنه نبرد و بازتاب آن در رسانه‌ها متمرکز می‌شود:
ـ این عکس حماسی که گفتید چه ویژگی‌ای داشت؟
«بیشتر در عملیات‌هایی که موفق بودیم، عکس‌های پیروزی بود. مثلاً خطی می‌شکستند، بچه‌ها با شور و هیجان اسلحه‌هایشان را بالا می‌گرفتند یا مرثیه‌خوانی می‌کردند و سینه‌زنی می‌کردند. گرفتن اسیر برایشان خیلی مهم بود. حماسه‌هایی که ایجاد می‌کردند موقع آرپی‌جی زدن یا شلیک توپخانه‌ها همه این‌ها مکمل هم بودند. صفحه اول روزنامه خیلی مهم بود. این‌که عکاس ببیند عکسش رفته در صفحه اول، هم خود عکاس و هم بیننده خیلی تأثیرگذار بود و این‌ها باعث شد که ما طولانی‌ترین جنگ خاورمیانه را هشت سال هدایت کنیم. چراکه جنگ به ما تحمیل شده بود و ما از ناموسمان حمایت می‌کردیم. من خودم در سن بیست و بیست‌ویک سالگی دارای دو فرزند بودم، من متأهل بودم و داوطلب شدم و تا آخر جنگ داوطلب بودم. برخی‌ها وقتی از سال ۶۵ که عراق شیمیایی زد دیگر جنگ نرفتند و عکاسانی رفتند که معتقد بودند و اعتقادشان مثل آن رزمنده‌ای بود که کلاش دستش بود و می‌جنگید و اعتقاد داشت که هر لحظه ممکن است شهید [شود].»
ساختار متن کتاب فاقد بخش‌های ارجاعی مرسوم مانند زیرنویس، توضیحات پاورقی و فهرست منابع و مآخذ پایانی است؛ زیرا ماده اصلی اثر متکی بر حافظه فردی، تجربه زیسته و روایت دست اول خودِ عکاسان از لحظه و شرایط عکاسی است.
یکی از ویژگی‌های مهم ساختار کتاب، غیبت نمونه عکس‌ها در صفحات داخلی است. با آنکه موضوع اثر واکاوی چهار دهه عکاسی در ایران است، در متن داخلی هیچ عکسی از آثار عکاسان چاپ نشده و کتاب به‌طور کامل بر روایت کلامی از سازوکار ثبت فریم‌ها، شرایط فنی و نوری، موقعیت‌های میدانی و مخاطرات عکاسی در خطوط مقدم و پشت جبهه متمرکز است.
روی جلد کتاب «چهل شاهد» با رنگ زمینه قرمز و نقوش اسلیمیِ محو، عنوان اصلی با ترکیب خوش‌نویسی و عناصر عکاسی طراحی شده است؛ کلمه «چهل» با رنگ خردلی و فرمی آزاد نوشته شده که یک نوار فیلم نگاتیو از میان آن عبور می‌کند و واژه «شاهد» به رنگ سفید در زیر آن قرار دارد که با آیکون یک دوربین عکاسی کوچک همراه است. در بالای عنوان، مجموعه‌ای از نشانه‌های خطی و سفید مرتبط با هنر عکاسی قرار دارد. در نیمه پایینی جلد، عنوان فرعی «بررسی چهل سال عکاسی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس» و نام سرپرست تولید (دکتر ساسان والی‌زاده) درج شده است.
پشت جلد نیز زمینه‌ای قرمز با نقوش کم‌رنگ و تکرارشونده دارد. متنی درباره روند شکل‌گیری عکاسی انقلاب و دفاع مقدس آمده که آن را به دانشگاهی تشبیه می‌کند و از آغاز دوره‌های تخصصی عکاسی هم‌زمان با جنگ تحمیلی می‌گوید.
تعداد بازدید: 1
