12 آبان 1405
زهرا رضائی
کتاب «بی‌بی‌سی فارسی و منافع انگلیس در ایران» نوشته آنابل سربرنی و معصومه طرفه با ترجمه محمدرضا رضایی بایندر و فاطمه عظیمی‌فرد منتشر شده است. این کتاب در سال ۱۴۰۲ در ۲۴۸ صفحه توسط نشر لوگوس به چاپ رسیده است.
موضوع اصلی کتاب، بررسی نقش رادیو بی‌بی‌سی فارسی و چگونگی پیوند آن با سیاست‌ها و منافع بریتانیا در ایران است. نویسندگان در این اثر به بررسی دوره‌های مهمی از تاریخ معاصر ایران، به‌ویژه سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ (از آغاز سلطنت محمدرضا پهلوی تا آستانه انقلاب اسلامی) پرداخته‌اند و نشان می‌دهند که این رسانه چگونه در رویدادهای سیاسی و شکل‌دادن به افکار عمومی در ایران اثرگذار بوده است.
مقدمه این کتاب با عنوان «مقدمه: سرویس جهانی بی‌بی‌سی و ایران؛ هفتاد سال هماوردی» توسط نویسندگان آن، «آنابل سربرنی» و «معصومه طرفه» نوشته شده است. آن‌ها در این بخش توضیح می‌دهند که هدف اصلی‌شان بررسی هفتاد سال فعالیت بی‌بی‌سی فارسی و نقش آن در سیاست‌ورزی بریتانیا در ایران است. نویسندگان تأکید دارند که این رسانه صرفاً یک منبع خبری نبوده، بلکه در پنج دوره حساس تاریخی، همواره به عنوان ابزاری در خدمت اهداف سیاسی لندن عمل کرده است. آن‌ها با استناد به اسناد آزادشده وزارت امور خارجه بریتانیا و آمریکا، آرشیوهای داخلی بی‌بی‌سی و گفت‌وگو با افراد مطلع، عملکرد بی‌بی‌سی را از سقوط رضاشاه تا رویدادهای پس از انتخابات ۱۳۸۸ بررسی کرده‌اند.
پس از این مقدمه، مطالب کتاب در شش فصل و یک بخش نتیجه‌گیری پیگیری می‌شود:
فصل اول: از پروپاگاندا تا دیپلماسی عمومی؛ تغییر الگوها
این فصل به بحث‌های نظری اختصاص دارد. کتاب ابتدا تفاوت میان مفاهیمی مثل «قدرت نرم»، «تبلیغات سیاسی» (پروپاگاندا) و «سیاست‌ورزی در عرصه عمومی» را توضیح می‌دهد. سپس مدل سیاست‌ورزی بریتانیا و نقش سرویس جهانی بی‌بی‌سی در پیشبرد آن بررسی می‌شود. در ادامه، دیدگاه جمهوری اسلامی ایران درباره سیاست‌ورزی و روابط خارجی توضیح داده شده و نویسندگان، نگاه و عملکرد این دو کشور را در زمینه نفوذ فرهنگی و رسانه‌ای با یکدیگر مقایسه می‌کنند.
فصل دوم: پایه‌گذاری بخش فارسی بی‌بی‌سی
این فصل چگونگی راه‌اندازی رادیو فارسی بی‌بی‌سی را در میانه جنگ جهانی دوم پیگیری می‌کند. مباحث این بخش با وضعیت رادیو در ایران در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ میلادی آغاز می‌شود و تأثیر برنامه‌های تبلیغاتی آلمان بر افکار عمومی ایران را نشان می‌دهد. سپس دلایل بریتانیا برای تأسیس بخش فارسی بی‌بی‌سی در سال ۱۹۴۰ شرح داده می‌شود. بخش‌های بعدی این فصل به حملات تبلیغاتی بی‌بی‌سی علیه رضاشاه، ورود نیروهای متفقین به کشور در شهریور ۱۳۲۰ و نقش این رادیو در سقوط و کناره‌گیری او از سلطنت می‌پردازد.
فصل سوم: سرویس جهانی بی‌بی‌سی، دولت بریتانیا و ملی‌شدن نفت ایران
این فصل دوره ملی‌شدن صنعت نفت و رویدادهای منتهی به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را پوشش می‌دهد. در این بخش، ارتباط روزمره و نحوه هماهنگی میان وزارت امور خارجه بریتانیا و مدیران بخش فارسی بی‌بی‌سی توضیح داده می‌شود. نویسندگان بررسی می‌کنند که بی‌بی‌سی چگونه خط‌مشی لندن را در خبرها پیاده کرد، چگونه علیه دولت محمد مصدق دست به فضاسازی زد و در نهایت، به چه شکلی با پخش پیام‌های هماهنگ‌شده، در ماجرای کودتای ۲۸ مرداد با دستگاه‌های امنیتی و سیاسی همراهی کرد.
فصل چهارم: بی‌بی‌سی و انقلاب ۱۳۵۷ ایران
این فصل به بازخوانی نقش رادیو فارسی در روزهای انقلاب اختصاص دارد. مباحث آن با بررسی رابطه محمدرضاشاه و بی‌بی‌سی آغاز می‌شود و نشان می‌دهد که چرا شاه این رادیو را دشمن خود می‌دانست و حتی اعتراض‌های مردمی را به آن نسبت می‌داد. در ادامه، دلایل اعتماد مردم به اخبار بی‌بی‌سی و تبدیل آن به منبع اصلی خبر در دوران سانسور مطبوعات ایران بررسی می‌شود. همچنین نحوه پوشش بیانیه‌ها، سخنرانی‌های امام خمینی و گزارش رویدادهای میدانی تهران و سایر شهرها در پاییز و زمستان ۱۳۵۷ به‌طور جداگانه شرح داده شده است.
فصل پنجم: بی‌بی‌سی در افغانستان
این فصل عملکرد بی‌بی‌سی در افغانستان را بررسی می‌کند تا نشان دهد اولویت‌های سیاست خارجی بریتانیا چگونه بر رسانه‌ها اثر می‌گذارد. در این بخش، روند فعالیت‌های بی‌بی‌سی در بخش‌های فارسی و پشتو، از سال‌های حضور ارتش شوروی تا دوره طالبان و پس از آن بازخوانی می‌شود. نویسندگان نشان می‌دهند که چگونه بودجه و اهداف برنامه‌سازی در بی‌بی‌سی با تغییر سیاست‌های دولت بریتانیا در منطقه تغییر کرد و چگونه این شبکه برنامه‌های آموزشی و فرهنگی خود را در خدمت این سیاست‌ها تنظیم کرد.
فصل ششم: جنگ‌های فرهنگی به مثابه سیاست خارجی؛ تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی و جمهوری اسلامی
فصل پایانی وارد دوره رسانه‌های تصویری و جدید می‌شود. مباحث این فصل از تصمیم بی‌بی‌سی برای راه‌اندازی شبکه تلویزیونی فارسی‌زبان در سال ۲۰۰۹ (۱۳۸۷) شروع می‌شود و دلایلِ این تغییر تصمیم را بازگو می‌کند. سپس شیوه پوشش خبری اعتراض‌های انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۳۸۸ و مواضع حکومت ایران در برابر آن بررسی می‌شود. زیربخش‌های بعدی این فصل به فرستادن پارازیت روی امواج ماهواره‌ای، فشارهای امنیتی بر کارکنان این رسانه و بستگانشان در داخل، و در نهایت تأثیر راه‌اندازی این شبکه بر دگرگونی فضای کلی رسانه‌ای و نحوه خبررسانی در داخل ایران اختصاص دارد.
در پایان و در بخش نتیجه‌گیری، نویسندگان جمع‌بندیِ مطالب شش فصل گذشته را ارائه می‌دهند. آن‌ها تغییرات بی‌بی‌سی را در طول این هفتاد سال مرور می‌کنند و نشان می‌دهند که چگونه این رسانه از یک ابزار رادیویی ساده به یک شبکه بزرگ تلویزیونی و اینترنتی تبدیل شده است. پیام اصلی این بخش این است که با وجود پیشرفت تکنولوژی و تغییر در شکل برنامه‌ها، هدف اصلی این شبکه در تمام این سال‌ها، یعنی پیشبرد منافع بریتانیا در ایران، ثابت باقی مانده است. در نهایت، کتاب تأثیر این عملکرد را بر فضای رسانه‌ای داخل کشور بررسی می‌کند.
زبان متن اصلی کتاب، گزارشی و تاریخی است. نویسندگان وقایع را بر اساس اسناد و گزارش‌ها روایت کرده‌اند و در نسخه فارسی نیز مطالب با جمله‌های ساده منتقل شده‌اند.
برای نمونه، در صفحه ۸۳ کتاب (از فصل سوم)، نحوه روایت ماجرای اعتصاب گویندگان بخش فارسی در جریان ملی‌شدن صنعت نفت به این شکل آمده است: «موج گزارش‌های منفی درباره مصدق، تأثیر خود را بر برنامه‌های بخش فارسی بی‌بی‌سی گذاشت و بسیاری از کارکنان این بخش احساس کردند که پیوند و قرابتی با مواضع بریتانیا و دیگر همکاران خود در بی‌بی‌سی ندارند اما در عوض، با ملی شدن نفت و خود مصدق احساس همدلی می‌کنند. برخی از کارکنان به‌راحتی کنار گذاشته شدند. [منوچهر] انوار یکی از گویندگان بخش فارسی نقل می‌کند: «زمانی که قرار بود گزارش‌های منفی علیه مصدق در بخش فارسی بی‌بی‌سی خوانده شود ناگهان به مدت دو هفته، همه گویندگان ایرانی ناپدید شدند. بی‌بی‌سی چاره دیگری نداشت جز آوردن گویندگان انگلیسی که توان صحبت به زبان فارسی را داشتند. چون همه گویندگان ایرانی در اعتصاب بودند. در نهایت، همه برنامه‌ها به زبان فارسی با لهجه غلیظ انگلیسی پخش شدند.»
این نمونه نشان می‌دهد که در ترجمه فارسی، متن اصلی به صورت مستقیم و با جمله‌های ساده منتقل شده است.
در بررسی ساختار فنی کتاب و مقایسه نسخه فارسی با نسخه انگلیسی، چند تفاوت وجود دارد. در نسخه انگلیسی، فهرست منابع مربوط به هر فصل به‌صورت جداگانه در پایان همان فصل آمده است، اما در ترجمه فارسی تمام منابع به‌صورت یکجا و پشت سر هم قرار گرفته‌اند. همچنین، نسخه انگلیسی دارای بخش‌های کتاب‌شناسی و نمایه است که این بخش‌ها در نسخه ترجمه‌شده حذف شده‌اند. این کتاب شامل هیچ‌گونه عکس یا تصویر نیست و تمام مطالب آن صرفاً از طریق متن منتقل می‌شوند؛ با این حال، کتاب دارای پاورقی‌هایی است که برای ارجاع به اسناد و توضیح برخی اصطلاحات و اسامی استفاده شده‌اند.
روی جلد کتاب عنوان «بی‌بی‌سی فارسی و منافع انگلیس در ایران» به همراه نام نویسندگان آن یعنی آنابل سربرنی و معصومه طرفه درج شده است. همچنین نام مترجمان اثر، محمدرضا رضایی بایندر و فاطمه عظیمی‌فرد، در بخش پایانی روی جلد دیده می‌شود. در میانه صفحه تصویر یک میکروفون قدیمی رادیو با نشان بی‌بی‌سی قرار دارد و بخش بالای آن با یک کادر قرمز مشخص شده است. در پشت جلد کتاب نیز متنی در معرفی کلی اثر، اهداف نویسندگان در بررسی پنج دوره تاریخی روابط ایران و بریتانیا، نقش این رسانه در تحولات سیاسی و جریان‌سازی‌های خبری آمده و در پایین صفحه بارکد و مشخصات نشر درج شده است.
در نهایت، از نظر کاربرد، این کتاب برای پژوهشگران تاریخ معاصر، دانشجویان و علاقه‌مندان به مطالعات رسانه مناسب است که می‌خواهند نقش رسانه‌های خارجی و تحولات ارتباطی را در سیاست‌ورزی و تاریخ سیاسی ایران بررسی کنند.
تعداد بازدید: 16
