26 آبان 1405
راحله دهقانپور با استفاده از هوش مصنوعی
وقتی از حضور زنان در انقلاب اسلامی سخن میگوییم، معمولاً نخستین تصویری که به ذهن میآید، زنانیاند که در راهپیماییها حضور دارند و شعار میدهند؛ اما مشارکت زنان به همین صحنهها محدود نبود. انقلاب در خانهها، دانشگاهها، محافل مذهبی و شبکههای ارتباطی نیز جریان داشت؛ در گفتوگوهایی که میان زنان شکل میگرفت، نوشتههایی دستبهدست میشد و خبرهایی از شهری به شهر دیگر میرسید.
مستندات تاریخی مربوط به نقش زنان در انقلاب، تصویری چندوجهی از این مشارکت به دست میدهند. زنان نهتنها در تجمعها و راهپیماییها، بلکه در انتقال اخبار، فعالیتهای فرهنگی و تبلیغی، اعتصابها، امدادرسانی به مجروحان و شکلگیری فضای اعتراضی نیز حضور داشتند. این حضور گاه آشکار و خیابانی بود و گاه در فعالیتهایی جریان داشت که کمتر در روایتهای عمومی دیده میشود.
مشارکت سیاسی زنان در سالهای منتهی به انقلاب، ناگهان و بدون زمینه شکل نگرفت. در کتاب «زنان و انقلاب ایران» دیدار با گروهی از زنان جوان در اصفهان در سال ۱۳۵۵ آمده است که مجلهای مذهبی با عنوان «فرصت در غروب» منتشر میکردند. این زنان مقاله و شعر مینوشتند و با شخصیتهای مذهبی، از جمله بانو مجتهده امین، گفتوگو میکردند. چنین فعالیتهایی نشان میدهد که بخشی از زنان پیش از اوجگیری اعتراضهای خیابانی، از راه نوشتن، انتشار مطالب و گفتوگوهای فکری در فضای اجتماعی و سیاسی حضور داشتند.[1]
در همان روایت، به حضور زنان محجبه در دانشگاه نیز اشاره شده است؛ حضوری که برای برخی از آنان تنها انتخابی در سبک پوشش نبود، بلکه معنایی اعتراضی و سیاسی نیز پیدا کرده بود. در این نگاه، باورهای مذهبی میتوانستند به بستری برای مخالفت با سیاستهای حکومت پهلوی و آنچه غربزدگی تلقی میشد، تبدیل شوند. این روایت نشان میدهد که مذهب برای گروهی از زنان، یکی از مسیرهای ورود به کنش سیاسی بود.
با گسترش اعتراضهای مردمی علیه حکومت پهلوی در سالهای ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷، ارتباط بین مردم و انتقال اخبار اهمیت بیشتری یافت و در تظاهرات، کشتارها، مراسم چهلم و اعتصابها به یکدیگر پیوند خوردند. در این میان، شبکههای مذهبی نقش مهمی در انتقال خبرها، آگاهی از تظاهرات پیش رو و رساندن پیامهای رهبران مذهبی داشتند.[2]
اهمیت این شبکهها فقط در جابهجایی خبر نبود؛ آنها به شکلگیری درکی مشترک از رویدادها و تداوم اعتراضها کمک میکردند. در شرایطی که مردم به گزارشهای رسمی اعتماد نداشتند، ارتباطات غیررسمی و پیوندهای اجتماعی راهی برای اطلاعیابی و هماهنگی فراهم میکرد. زنان نیز در همین فضا، بخشی از شبکه گسترده انتقال خبر و شکلگیری آگاهی سیاسی بودند.
البته همه زنان امکان حضور در راهپیماییها و تجمعهای خیابانی را نداشتند؛ مسئولیتهای خانوادگی یا اشتغال، گاهی مانع حضور مستقیم آنان میشد. بااینحال، این محدودیتها به معنای کنار ماندن از جریان انقلاب نبود و این زنان به شیوههای گوناگون از معترضان حمایت میکردند؛ از آماده کردن غذا برای خانوادههایی که از راهپیمایی بازمیگشتند تا پذیرایی از تظاهرکنندگان و پیگیری اخبار و رویدادها. یکی از جلوههای مهم این مشارکت، امدادرسانی به مجروحان بود. برخی زنان خانههای خود را در اختیار آسیبدیدگان قرار میدادند و از آنان مراقبت میکردند. پزشکان زن نیز برای درمان مجروحان به خانهها میرفتند. در روزهایی که فضای شهرها ملتهب بود و امکان دسترسی آسان به مراکز درمانی وجود نداشت، این کمکها بخشی از پشتیبانی مردمی از معترضان به شمار میرفت.
البته این فعالیتها پس از اعلام حکومت نظامی و منع آمد و شد در ماههای پایانی حکومت پهلوی که به تعطیلی ادارات و کسب و کارها انجامید، به درون خانهها راه یافت و گفتوگوهای سیاسی در خانهها را پررنگتر کرد. اعضای خانواده دور هم جمع میشدند، خبرها را پیگیری میکردند و درباره رویدادها به گفتوگو میپرداختند. در چنین شبهایی، شعار اللهاکبر نیز از پشتبامها شنیده میشد. در کنار این فعالیتها، تظاهرات، اعتصابها و کمکاریها و نیز شبکهای از نوشتهها، نوارها و بحثها درباره اخبار روز، از دیگر شیوههای مشارکت و همراهی با جریان اعتراض بود. به این ترتیب، مشارکت زنان حتی در موقعیتهایی که امکان حضور خیابانی وجود نداشت، ادامه یافت.[3]
حضور زنان در انقلاب، در سخنرانیها و روایتهای سیاسی آن دوره نیز بازتاب یافته است؛ در آن روزها، نقش زنان در مبارزه سیاسی و مقاومت در برابر حکومت، موضوعی قابل طرح در فضای عمومی و مطبوعاتی نیز بود.[4]
برای فهم مشارکت زنان در انقلاب، نباید همه آنان را با یک انگیزه یا یک برداشت توضیح داد. برخی از زنان با تکیه بر باورهای مذهبی وارد فعالیتهای انقلابی شدند؛ برخی دیگر اعتراض به استبداد و مخالفت با سیاستهای حکومت را در اولویت داشتند. برای گروهی نیز پوشش و رفتار مذهبی به نشانهای از اعتراض سیاسی تبدیل شده بود. در واقع چادر برای همه زنان معنای یکسانی نداشت. برخی از زنان، از جمله گروهی از زنان دانشگاهی و زنان متعلق به طبقات متوسط جامعه، آن را پوششی مناسب میدانستند. در مقابل، برخی از زنان روشنفکر، پوشیدن چادر را راهی برای فاصله گرفتن از ارزشها و الگوهای غربی و تأکید بر استقلال فرهنگی میدانستند. بنابراین، انتخاب این پوشش میتوانست فراتر از یک تصمیم ظاهری یا فردی، حامل معنایی اجتماعی و فرهنگی باشد. در واقع برای برخی از زنان، انتخاب چادر نوعی موضعگیری در برابر الگوهای فرهنگی غربی بود. البته این برداشت را نمیتوان به همه زنان آن دوره تعمیم داد.[5]
در یک جمعبندی کلی میتوان گفت، زنان در انقلاب فقط تماشاگر یا همراه حرکتهای سیاسی نبودند. آنان در شکلگیری فضای اعتراضی، انتقال آگاهی، فعالیتهای فرهنگی و تبلیغی، مراقبت از مجروحان و حضور در تجمعها نقش داشتند؛ گاهی در خانه و محفلهای کوچک، گاهی در خیابان و گاهی در قالب فعالیتهایی که به ابتکار خودشان شکل میگرفت.[6]
پینوشتها:
[1]. نشأت، گیتی، زنان و انقلاب در ایران (گردآورنده)، امریکا، 1983 م، انتشارات وست ویو، ص ۱۱۷. (به زبان انگلیسی؛ ترجمه شده در دفتر ادبیات انقلاب اسلامی).
[2]. همان، ص 157.
[3]. همان، ص 120.
[4]. روزنامه اطلاعات، ۱۹ بهمن ۱۳۵۷، ش ۱۵۷۸۰، ص 5.
[5]. صمیمی، مینو، پشت پرده تخت طاووس، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۸، ص ۱۶.
[6]. صفری، فاطمه، «نقش سیاسی زنان در انقلاب اسلامی ایران»، مجله حضور، ش ۳، بهمن ۱۳۷۰، ص ۶۸.
تعداد بازدید: 18