28 آبان 1405
دفتر ادبیات انقلاب اسلامی
آیتالله حاج شیخ حسین وحید خراسانی، سال 1300 ش در مشهد متولد شد. پس از فراگرفتن دروس مقدماتی و سطوح علوم دینی، در درس آیات میرزا مهدی اصفهانی و شیخ مرتضی آشتیانی حضور یافت و به درجه اجتهاد رسید. وی حکمت و فلسفه را هم از میرزا ابوالقاسم الهی و میرزا مهدی آشتیانی آموخت. آیتالله وحید در سال 1327 در ری به دیدن آیتالله سیدمحمد حجت کوهکمرهای رفت و پس از گفتگوهای علمی، از وی اجازه اجتهاد گرفت. در این زمان به نجف اشرف رفت و در درس آیات عظام سید عبدالهادی شیرازی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خوئی حضور یافت. آیتالله وحید از سال 1337 تدریس خارج فقه و اصول را در حوزه نجف آغاز کرد و پس از دوازده سال تدریس، به ایران بازگشت، یک سال در مشهد ماند و سپس در 1349 به قم رفت و به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت.[1]
آیتالله حسین وحید خراسانی در سالهای مبارزه با حکومت پهلوی، در عرصههای مختلف دینی، فرهنگی و سیاسی حضور داشت و در هر یک از این عرصهها، متناسب با موقعیت و شرایط، نقش خود را ایفا میکرد. حضور در محافل مذهبی و سیاسی، روشنگری از طریق منبر، همراهی با اجتماعات اعتراضی، تأکید بر همبستگی میان مراجع و دفاع از جایگاه مرجعیت و روحانیت، از جمله جلوههای این حضور بود. این وجوه در کنار یکدیگر، تصویری از عالمی ترسیم میکنند که نسبت به تحولات زمانه بیتفاوت نبود و مسئولیت دینی و اجتماعی خود را در موقعیتهای گوناگون دنبال میکرد. با این حال از برخی گزارشها به دست میآید که فعالیت سیاسی آیتالله وحید با احتیاط و پنهانکاری نیز همراه بوده است.
به گزارش ساواک در تاریخ 25 آذر 1338، آیتالله وحید خراسانی در جلسه هیئت بنیالزهرا «س» واقع در خیابان ری (تهران) که با حضور حدود سه هزار و پانصد نفر برگزار شد، در سخنانی انتقادی اظهار داشت: «وقتی که یک ملتی سرپرست واقعی نداشت یتیم است و از آن ملت افراد لاابالی تحویل جامعه میشود و این افراد هم مسلماً فاقد دین میباشند. امروز هم در این مملکت و در این تهران که اسماً پایتخت کشور شیعه ایران است یتیم هستیم، زیرا سرپرست و مربی نداریم و اگر سرپرست داشتیم اوضاع ما اینطور نبود».[2]
آیتالله وحید خراسانی که تابستانها و در ایام تبلیغ از نجف به تهران میآمد،[3] در جریان مبارزه با لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی در سال 1341، در هیئت انصارالحسین «ع» تهران منبر میرفت و درباره ابعاد این لایحه روشنگری میکرد؛[4] موضوعی که در آغاز دهه ۱۳۴۰ به یکی از محورهای اعتراض عالمان دینی به سیاستهای حکومت پهلوی تبدیل شده بود. در این هیئت که رویکردی مذهبی ـ سیاسی داشت، شخصیتهایی چون آیتالله مرتضی مطهری، آیتالله سیدعلی خامنهای و حجتالاسلام اکبر هاشمی رفسنجانی نیز منبر میرفتند.
اندکی پیش از خرداد 1342 آیتالله وحید خراسانی در قم به دیدن امام خمینی رفت اما در آن روزها امام در قم نبودند و دیدار این دو میسر نشد. امام با اطلاع از آمدن آیتالله وحید، از او دعوت کردند به قم بیاید. آیتالله وحید به اتفاق حاج مهدی عراقی، حاج مرتضی شفیق، ابوالفضل توکلی بینا و چند نفر دیگر به دیدار امام رفتند ولی از همراهان خواست درباره این ملاقات مطلبی نقل نشود.[5] آیتالله وحید با بازاریهای مبارز ارتباط داشت؛ در گزارشی آمده است که چون وی در منبرهای خود از شیوه کسب و کار بازاریهای متدین انتقاد میکرد، یک بار صادق امانی (شهید) نزد او رفت و گفت: «چون فعلاً بازاریها با دولت دشمنی دارند شما نباید با این روش آنها را موعظه کنید»، آیتالله وحید هم این پیشنهاد را پذیرفت.[6]
در دهه اول محرم سال 1342ش که قرار بود وعاظ در منبرهای خود به حکومت پهلوی حمله کنند، آیتالله وحید خراسانی هم چنین کرد؛ آنگونه که حجتالاسلام شیخ فضلالله محلاتی در نامه 5 خرداد 1342 به امام خمینی گزارش داد: «آقای وحید هم صریحاً صحبتی نکرده، ولی کلیات مطالب را بیان کرده و بنا است فردا مجدداً بنده با ایشان ملاقات [کنم]». در ادامه این نامه آمده است: «اجتماع مفصل تا به حال مال آقای فلسفی و آقای وحید است»، که نشان دهنده رونق منبرهای آیتالله وحید خراسانی در آن دوره است.[7]
حجتالاسلام شیخ حسین انصاریان، منبرهای آیتالله وحید خراسانی در محرم 1342ش را اینگونه روایت میکند: «آیتالله وحید خراسانی هم که خیلی صراحت لهجه داشتند، در دهه عاشورا، تهران در مسجد سید عزیزالله منبر میرفتند. ایشان پس از مسجد در یکی از پاساژهای بزرگ خیابان بوذرجمهری منبر رفتند و آیه شریفه «إنَّ أوهَنَ البُیوتِ لَبَیتُ العَنکبوت» را با حکومت شاه تطبیق و سخنرانی بسیار تندی علیه حکومت شاه کردند».[8]
پس از دستگیری امام خمینی در بامداد 15 خرداد 1342، علمای شهرستانها به عنوان اعتراض به این بازداشت و تلاش برای آزادی ایشان و سایر بازداشتشدگان، به تهران مهاجرت کردند. در رأس مهاجرین، آیتالله سید محمدهادی میلانی قرارداشت و گزارشها نشان میدهد که آیتالله وحید خراسانی هم در برخی از جلساتی که در اقامتگاه آیتالله میلانی برگزار میشد حضور مییافت.[9]
در آغاز مبارزات که امام خمینی میکوشیدند مراجع عظام تقلید را کنار هم جمع کرده و افکارشان را به یکدیگر نزدیک کنند، آیتالله وحید در گفتگو با آیتالله حسینعلی منتظری از اینکه مراجع برجسته در یک مجلس گرد هم آمده و امکان گفتوگو و هماهنگی میان آنان فراهم شده بود، ابراز خرسندی کرد و گفت: «من در یک مجلس دیدم آیتالله گلپایگانی آمد، آیتالله شریعتمداری آمد، آیتالله نجفی آمد، آیتالله خمینی آمد، همه این مراجع در یک جا جمع شدند؛ من بهتم زد، در نجف که بودم اصلاً محال بود که مثلاً آیتالله حکیم با آیتالله سیدمحمود شاهرودی یا آیتالله خوئی در یک مجلس جمع شوند، حتی در یک مجلس فاتحه وقتی آن یکی میآمد آن دیگری میرفت و این خیلی نعمت بزرگی است که این بزرگان در یک جلسه مینشینند و با هم تفاهم میکنند».[10]
ساواک در تاریخ 8 خرداد 1346 گزارش میدهد: «آقای وحید خراسانی یکی دیگر از روحانیونی بوده که در مسجد ارک تهران روی منبر بر ضد این لایحه [حمایت از خانواده] تبلیغات دامنهداری مینمود و ایشان هم چون یکی از روحانیون مشهور و معروف میباشد و مدرس دو حوزه علمیه قم و نجف اشرف است، از جهت تبلیغات ایشان که یکی از بزرگترین روحانیون قم و نجف اشرف میباشد بسیار مؤثر بوده و تبلیغاتش در بین مردم تهران تأثیر بسیاری میکرد و هدف ایشان دو چیز بود: یکی برانداختن و از بین بردن مجله زن روز، ... و دوم این که تبلیغات بر علیه این لایحه و جلوگیری نمودن از آن میباشد».[11]
در خرداد 1355، هنگامی که برخی مطبوعات پهلوی به امام خمینی اهانت کردند، طلاب انقلابی قم کوشیدند درسهای حوزه علمیه به عنوان اعتراض تعطیل شود. آیتالله شریعتمداری و عدهای دیگر درس خود را تعطیل نکردند، اما آیتالله وحید خراسانی از مدرسانی بود که درس خود را تعطیل کرد.[12]
پس از انتشار مقاله توهینآمیز روزنامه اطلاعات علیه امام خمینی در 17 دی 1356 نیز، جلسهای در منزل آیتالله حسین نوری همدانی با حضور شماری از مدرسان حوزه تشکیل شد و آیتالله وحید خراسانی نیز حضور داشت؛ در این نشست که تا پاسی از شب ادامه داشت، موضوع تعطیلی درسهای حوزه، اطلاعرسانی به مراجع و مدرسان، اجتماع در مدرسه خان و حرکت به سوی منازل مراجع مورد توافق قرار گرفت. همچنین افرادی برای سخنرانی و بیان مواضع اعتراضی انتخاب شدند[13] که آیتالله وحید نیز یکی از این افراد بود.
صبح روز 19 دی 1356 جمعیت معترضان به انتشار مقاله موهن، پس از حضور در خانه آیتالله میرزا هاشم آملی و علامه طباطبایی و شنیدن سخنان آیتالله مکارم شیرازی در مدرسه امیرالمؤمنین «ع»، به طرف منزل آیتالله وحید خراسانی رفتند. بعد از تجمع مردم، وی در جمع آنان حضور یافت و طی سخنانی، جملهای در عظمت امام خمینی گفت که در آن روزها بر سر زبانها افتاد: «دریا با پوزهی سگ نجس نمیشود».[14] آیتالله وحید در ضمن صحبت، امام خمینی را به نور تشبیه کرد که اگر کسی پا روی نور بگذارد نور خاموش نمیشود و سپس شعری با این مفهوم خواند که آب دریا به دهان سگ نجس نمیشود و در حالی که روی سخنش با نویسنده مقاله بود، گفت: «ای احمق، تو به شخصی توهین کردی که معرفه است در حالی که تمام بشر نکره هستند، ولی وقتی به خدا نزدیک شدند، معرفه میشوند».[15] احساسات حاضران از شنیدن این سخنان برانگیخته شد و سه بار در تأیید آن فریاد زدند «صحیح است»[16] و پس از سخنرانی، جمعیت به طرف بازار حرکت کردند.
ظهور و بروز این مرجع عالیقدر در روزها و سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز ادامه داشت، تا این که روز 26 آبان سال جاری جان به جان آفرین تسلیم کرد.
[1]. شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، ج 2، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1352، ص 300، 301.
[2]. مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، حجتالاسلام حاج شیخ عباسعلی اسلامی به روایت اسناد ساواک، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، تهران، 1383، ص 94.
[3]. جدیدی، مجید، زندگینامه و خاطرات استاد حسین انصاریان، تهران، سوره مهر، 1399، ص 120.
[4]. پاشازاده، غلامعلی، خاطرات مصطفی حائریزاده، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1389، ص ۱۱۱.
[5]. مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، شیخ حسین لنکرانی به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1383، ص 320.
[6]. همان.
[7]. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، سیر مبارزات امام خمینی در آیینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج 1، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1386، ص ۳۷۷.
[8]. جدیدی، مجید، همان، ص 240.
[9]. مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، آیتالله العظمی سید محمدهادی میلانی به روایت اسناد ساواک، ج 1، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1381، ص 239.
[10]. بادامچیان، اسدالله، خاطرات منتظری و نقد آن، تهران، اندیشه ناب، 1385، ص ۲۶۶.
[11]. مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، مسجد ارک به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1390، ص 175.
[12]. مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، آیتالله سید مرتضی پسندیده به روایت اسناد ساواک، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1380، ص 296.
[13]. روحبخش، رحیم، شبکه پیامرسانی در نهضت امام خمینی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1387، ص ۲۵۸.
[14]. همان، ص 262.
[15]. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، سیر مبارزات امام خمینی در آیینه اسناد به روایت اسناد ساواک، ج 6، همان، ص 171.
[16]. قلیزاده عیار، مصطفی، خاطرات حجتالاسلاموالمسلمین سیدمهدی طاهری خرمآبادی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1389، ص 152.
تعداد بازدید: 50